Onze Man in Teheran

Iran 2005 | 2004 | 2003 :: Irak 2005 | 2004 | 2003 ::: Lebanon ::: The region

NRC Handelsblad van 05-02-2004, Pagina 5, Buitenland, Reportage

De bakermat van Irans islamitische systeem

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 5 FEBR.

'Let op waar je je voeten zet, hier heeft ayatollah Khomeiny geslapen'.In een meisjesschool in de Iraanse hoofdstad Teheran richtte ayatollah Khomeiny 25 jaar geleden zijn hoofdkwartier in. De kinderen hebben het speciaal versierd voor het jubileum van Khomeiny's islamitische revolutie.

Ongeveer 200 meisjes tussen de vier en acht jaar rennen als wilden door de gangen van de Refahschool in Zuid-Teheran. Hoewel de intercom net had gemeld dat ze hun klaslokalen niet moesten verlaten zonder hun chadors, een soort gentegreerde hoofddoek en jas ineen, hebben sommigen daar niet op gelet. Nu staat er opeens een man in hun midden met vrij uitzicht op hun donkere lokken. Met hun handen op hun hoofd schieten ze alle kanten op, gillend van opwinding. In de aula hebben zes meisjes een chador van een vriendin als een doek over zichzelf heen gegooid. Nu zien ze alleen niet meer waar ze heen moeten rennen. Chaos troef. Hoofdonderwijzeres Saide Saidan biedt een oplossing. Ze draait haar rug naar de bezoekers en spreidt haar zwarte chador uit als een vleermuis in volle vlucht. De hoofddoekloze meisjes verdwijnen onder haar hoede in een schoollokaal.

Het Refahonderwijsinstituut voor meisjes is niet zomaar een school. Precies 25 jaar geleden deze week zette ayatollah Khomeiny hier zijn hoofdkwartier op na zijn terugkeer uit ballingschap in Frankrijk en de vlucht van de sjah. Met het land in oproer werd Khomeiny na zijn historische landing op de luchthaven van Teheran direct de onbetwiste leider van de revolutie. In de lokalen van de Refahschool werden de verdere fundamenten gelegd voor de huidige macht van Iraanse geestelijken.

,,Feitelijk werd alles vanuit hier bestuurd; het nieuwe ministerie van Defensie, van Financin, van Religieuze Zaken', wijst hoofdonderwijzeres Saidan aan als ze langs de verschillende lokalen loopt. Duizenden aanhangers van Khomeiny stonden dagelijks voor de deur van de school om hun steun te betuigen aan de nieuwe leider. Aanvoelend dat hij wellicht de macht zou kunnen verliezen over de krachten die hij had losgemaakt in Iran, gaf de ayatollah een van de schoollokalen ter beschikking aan snelrechter Sadeq Khalkhali. Honderden 'vijanden van de revolutie' hoorden in de Refahschool hun doodvonnis en liepen hun laatste meters door de witte gangen naar het dak om daar de kogel te krijgen.

Nu, een kwart eeuw later, gaan de dochters van de Iraanse elite naar de Refahschool. ,,Het is gewoon de beste school van het land. De kinderen van onze goede leider, ayatollah Ali Khamenei, hebben hier ook les gehad', vertelt Saide Saidan.

Als de kinderen Iraans-islamitisch gefatsoeneerd weer hun lokalen uitkomen stelt de hoofdonderwijzeres hen op in lange rijen in de aula. Ze gaan zingen. Aan de muren hangen tekeningen, door de meisjes speciaal gemaakt om 'de tien dagen van de dageraad' te vieren, de festiviteiten rondom de verjaardag van Khomeiny's islamitische revolutie. Afbeeldingen van de verdreven sjah als ezel, door het westen aangestuurde robot en bloeddorstige moordenaar hangen naast in elkaar geplakte vredesduiven en portretten van Khomeiny, die in 1989 overleed. Zilveren kerstslingers zijn als extra versiering rond Khomeiny's afbeeldingen bevestigd. Honderden brieven, door de kinderen geschreven, zijn op de muren geplakt. ,,De sjah maakte iedereen dood, maar toen kwam er een man als een engel om het volk te helpen', schrijft Fateme Kasri, derde klas.

,,Een, twee, drie', zegt een van de onderwijzeressen gebiedend en alle meisjes zingen 'De hymne van de Mujahedeenstrijder':

Met de overwinning van de revolutie kwam de zomer

De harten van onze vijanden veranderden in kebab.

Daarna zingen ze 'Toen de Duivel vertrok'.

Het lichaam van ons volk was zonder gevoel, het hele land stonk

Maar toen kwam de exorcist die verdreef de duivel.

Als de meisjes zijn uitgezongen, roepen enkelen ,,hello!' naar de gasten, en rennen vervolgens heel hard weg.

Hoofddocente Saidan gaat voor naar 'de kamer van de Imam' zoals Khomeiny officieel wordt aangeduid, het klaslokaal waar hij zijn eerste nacht in Iran doorbracht na 17 jaar verbanning door de sjah. Tijdens de viering van 'de tien dagen van de dageraad' versieren de onderwijzeressen altijd dit speciale lokaal. Dit jubileumjaar hebben ze de hand weten te leggen op een anderhalf meter hoge spaanplaten afbeelding van Khomeiny die met een krullend glimlachje op een stoel zit. Om hem heen staan tulpen van plastic en papier. Tulpen zijn in Iran het symbool voor martelaarschap.

Ee paar geselecteerde kinderen voeren een toneelstukje op over dieren en hun geluiden, terwijl de spaanplaten ayatollah tevreden toekijkt van tussen zijn plastic bloemen. ,,Normaal wordt dit gebruikt als gewoon klaslokaal', zegt de hoofdonderwijzeres. ,,Maar ik zeg altijd tegen de kinderen: let op waar je je voeten zet. Hier heeft de leider van onze revolutie geslapen.'

De afgelopen jaren is de afkomst van de leerlingen veranderd. In de jaren na de revolutie en tijdens de Iraans-Iraakse oorlog (1980-1988) waren de meeste kinderen leden van de families van de martelaren, die in Iran - wegens het verlies van vader, broer of oom aan het front - altijd voorrang krijgen bij overheidsinstellingen. Toen was het doel de vaderloze kinderen uit te leggen dat hun verwekker naar het Paradijs was afgereisd. ,,We leerden hun dat de Imam nu hun vader was.' Anno 2004 is er ook nog extra veel aandacht voor de revolutie en strijd. ,,Dat vinden we belangrijk', zegt Saidan. De kinderen zijn nu alweer weken aan het knippen en plakken voor de herdenking van de revolutie; morgen komen er leerlingen van andere scholen om hun handarbeid en de kamer van de imam te bewonderen.

De docente weet dat de school ook een bloedige geschiedenis kent, maar in elke revolutie vallen doden, stelt ze. En ,,onze revolutie is een stuk beter afgelopen dan de Amerikaanse invasie in Irak', vindt ze. Over de huidige politieke confrontatie in Iran tussen hervormers en conservatieven praat ze niet met de kinderen. ,,In plaats van dat de hervormers het land helpen, proberen ze het in een soort Irak te veranderen', zegt ze. ,,Wij, de dochters van de Refahschool, willen slechts twee dingen; eenheid en islam.'

Leerlingen van de Refahschool in Teheran in de 'kamer van de Imam', waar ayatollah Khomeiny 25 jaar geleden zijn eerste nacht doorbracht na zijn terugkeer uit ballingschap in Frankrijk. (Foto Newsha Tavakolian)

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 02-02-2004, Pagina 5, Buitenland, Interview

'Leider zelf zit achter diskwalificaties'

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 2 FEBR.

Leidende Iraanse hervormer over crisis rond de parlementsverkiezingen

Met het opstappen van 123 hervormingsgezinde Iraanse parlementsleden is de politieke crisis in Iran verder gegroeid. Een interview met de leider van de grootste hervormingsgezinde partij, Mohammed-Reza Khatami.

Het zijn met name de leden van het populaire Islamitische Iraanse Participatiefront die door de conservatieve Raad van Hoeders van de Grondwet niet islamitisch genoeg zijn bevonden om kandidaat te zijn bij de aanstaande parlementsverkiezingen in Iran. De secretaris-generaal van de partij, Mohammed-Reza Khatami, zit met de andere geweigerde hervormingsgezinde parlementsleden - die sinds de verkiezingen van 2000 de meerderheid in het Iraanse parlement vormen - in een hoek van het parlementsgebouw. Daar organiseert de 16 jaar jongere broer van de Iraanse president Mohammad Khatami al drie weken uit protest een zitdemonstratie.

Volgens Mohammed-Reza Khatami zijn het niet de Hoeders die besloten hebben om de kandidatuur van de hervormers te blokkeren, maar is het de directe beslissing van Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei zelf. ,,De leider staat niet altijd boven alle partijen in het land, maar heeft een voorkeur voor een bepaalde vleugel binnen het Iraanse politieke systeem. De Raad van Hoeders voert de wensen van de leider uit. Hij zit achter de afwijzingen', zegt Mohammad Reza Khatami een uitspraak die een politicus in Iran een jaar geleden nog niet had durven doen. Ondanks de conservatieve blokkade van hervormingswetgeving is dus toch wel wat veranderd in Iran. Maar Khatami heeft dan ook niet veel vertrouwen in een tussenkomst door ayatollah Khamenei om de crisis op te lossen.

Wat is nu de volgende stap voor de Iraanse hervormers?

,,We moeten de wet volgen in onze ontslagprocedure. Dat betekent dat ieder parlementslid zijn beslissing moet verdedigen in het parlement. Dat proces kost veel tijd en we kunnen daar pas volgende week mee beginnen. Met onze verklaring dat de verkiezingen van 20 februari oneerlijk en doorgestoken kaart worden, geven we een boodschap aan het Iraanse volk. Dat kan beslissen of het straks naar de stembus gaat of niet. Dat wordt heel belangrijk voor ons. Is de opkomst hoger dan 50 procent, dan is onze rol uitgespeeld. Is de opkomst lager, dan toont het de legitimiteitscrisis van de conservatieven aan.

Op de korte termijn is er een einde gekomen aan de hervormingen zoals we die kenden in Iran, via het parlement. Maar op lange termijn denk ik dat wij hervormers nu de tijd krijgen om onze ideen verder uit te werken en, buiten het politieke systeem om, toch de maatschappij te veranderen. We zullen niet-gouvermentele organisaties beginnen en instituten oprichten die het debat over hervormingen levend zullen houden. Op cultureel en maatschappelijk gebied is er nog wl ruimte voor ons.'

Deze week worden 'de tien dagen van dageraad' gevierd: de terugkeer van ayatollah Khomeiny en de overwinning van de islamitische revolutie, precies 25 jaar geleden. Wat is de toekomst van Iran?

,,Wat vaststaat is dat in de toekomst de Iraanse maatschappij volledig zal veranderen. De overheid zal verplicht zijn naar de wensen van de maatschappij te luisteren. We hebben 40 miljoen inwoners jonger dan 25 jaar, die vragen ons het land te veranderen. Niemand kan in de toekomst kijken en ik weet niet of het op korte termijn tot spanningen binnen de maatschappij komt, maar op de lange termijn zal het volk botsen met deze autoritaire groep.'

De Iraanse staatstelevisie heeft uw protest grotendeels geboycot. Denkt u dat het Iraanse volk bekend is met de diskwalificaties en met het aftreden van de parlementarirs?

,,Er is een opinieonderzoek gehouden [door een hervormingsgezinde website] dat tot de conclusie kwam dat tachtig procent van de bevolking bekend is met de politieke crisis. Zeventig procent daarvan steunt onze zaak. Vergeet niet dat er in Iran veel manieren zijn om aan nieuws te komen. Mensen luisteren naar buitenlandse radiozenders als BBC en Radio Farda [Voice of America]. Het nieuws wordt op de voet gevolgd.'

Studentendemonstraties voor hervormingen, zoals in juni 1999 en mei 2003, hebben we nog niet gezien. Hebben de studenten hun vertrouwen in de hervormers verloren?

,,Actie van studenten is heel belangrijk. Als het volk inziet wat er aan het gebeuren is, zal dat ook de conservatieven verdelen. Ook zij steunen niet allemaal deze autoritaire stroming. Dat is een goede situatie voor ons hervormers want wij zijn ondanks alle druk niet uit elkaar gevallen. Dat zal ons veel mogelijkheden bieden.'

Mohammed-Reza Khatami.

(Foto Reuters)

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 31-01-2004, Pagina 4, Buitenland

Hervormers Iran opnieuw uitgesloten

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 31 JAN.

Raad van Hoeders:

De Iraanse Raad van Hoeders van de Grondwet heeft meer dan 2400 kandidaten, waaronder tachtig prominente, hervormingsgezinde parlementsleden, opnieuw uitgesloten van deelname aan de komende parlementsverkiezingen op 20 februari.

Eerder deze maand besloot de conservatieve Raad al dat 3600 kandidaten niet aan de normen voldeden om deel te nemen aan de aanstaande volksraadpleging. De afgewezenen, bijna allemaal hervormers, zouden niet islamitisch genoeg zijn. In het hoger beroep, waarover gisteren de beslissing viel, zijn alsnog 1160 kandidaten toegelaten.

De Iraanse hervormers zijn woedend, mede omdat een verzoek van de hervormingsgezinde minister van Binnenlandse Zaken, Abdolvahed Moussavi-Lari, om de verkiezingen uit te stellen ook al van de hand was gewezen door de Raad van Hoeders. ,,Het onderwerp van uitstel was besproken op onze vrijdagbijeenkomst en is niet goed gekeurd', liet de leider van de Raad, ayatollah Ahmad Jannati, op de website van de Hoeders weten.

Gisteravond was het rustig bij het parlementsgebouw waarbinnen hervormingsgezinde parlementsleden al bijna drie weken een sit-in houden tegen de afwijzingen. Ook bij het partijbureau van de grootste hervormingspartij, geleid door de broer van de Iraanse president Mohammad Khatami, waren de lichten uit. De voorzitter, Mohammad Reza Khatami, bevond zich gisteravond in de Noord-Oostelijke stad Mashad. ,,Wwe zullen niet deelnemen aan zulke verkiezingen omdat de uitkomst ervan al van te voren vaststaat', zei hij daar als reactie op de hernieuwde diskwalificatie.

De conservatieve krant Jam-e jam en de hervormingsgezinde krant Etem'ad schreven afgelopen week dat de parlementsleden dit weekend hun ontslag zouden indienen, mochten ze zich niet kandidaat kunnen stellen. ,,Als Iran's grootste partij zijn bijna al onze kandidaten afgewezen', zei Saeed Shariati van het 'Iraanse deelnemingsfront' tegen het persbureau AP. ,,De verklaring van de Raad van Hoeders laat ons geen andere mogelijkheid dan het boycotten van deze fop-verkiezingen.'

Alleen Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei kan nu nog een oplossing bieden, al heeft de Raad van Hoeders zijn verzoek om de zittende parlementsleden alsnog deel te laten nemen in de wind geslagen. Hervormer Behzad Navabi sprak harde woorden. ,,Als de Raad van Hoeders niet terugkomt op de illegale diskwalificaties dan nemen we ontslag en boycotten de verkiezingen. Zij zijn verantwoordelijk als er spanningen volgen.'

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 14-01-2004, Pagina 5, Buitenland

'Als het moet vegen we de boel schoon'

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 14 JAN.

Conservatief denker ziet Iraanse hervormers als valse profeten

Een Iraanse conservatief aan het woord: de hervormers die in het westen worden geprezen zijn hypocrieten, vindt hij. En hun protest tegen hun uitsluiting van de verkiezingen is onderdeel van een complot.

Een van de belangrijkste jonge denkers van Irans conservatieve knokploeg, de Ansar-e Hezbollah (soldaten van God), heeft een getrimd baardje, krullend haar en een vriendelijke glimlach. Reza Gholpour (26) praat zacht, maar zegt harde dingen. Hij vertelt over politieke complotten en buitenlandse infiltratie. Elders in Teheran, in het Iraanse parlement, houden hervormers voor de derde dag op rij een zitdemonstratie. Ze protesteren tegen het besluit van de conservatieve Raad van Hoeders van de Grondwet om duizenden, overwegend hervormingsgezinde kandidaten onder wie henzelf, niet toe te laten tot de aanstaande parlementsverkiezingen. ,,Die mensen noemen ons slagers, maar ze zijn het zelf: de Iraanse hervormers zijn hypocriet', vindt Gholpour.

De leden van de Ansar-e Hezbollah, enkele duizenden in totaal, volgen de ideen van de Iraanse Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei blindelings. ,,Het is niet zo dat we direct orders van hem krijgen; we handelen naar zijn denkwijze', vertelt Gholpour.

De Ansars zien zichzelf als verdedigers van de islamitische revolutie en worden gevreesd door studenten en hervormers. Tientallen malen verstoorden ze bijeenkomsten, met als dieptepunt een inval in slaapzalen van studenten in 1999. Er viel een dode en Teheran was zes dagen het toneel van ernstige rellen.

Het huidige protest van de hervormers is volgens Gholpour illegaal. Hij ziet de rebellie als een vooropgezet plan op een moment dat het Amerikaanse leger zich in Irans buurlanden Afghanistan en Irak bevindt. ,,Ik denk dat de studenten ook de straat op zullen gaan. Sommigen van hen laten zich leiden door deze valse profeten. De hervormers willen het regime omverwerpen.'

De Ansars wachten op een teken van de Opperste Leider. ,,Als hij zegt dat we het parlement moeten bestormen en de boel schoonvegen doen we dat.'

Gholpour stoort zich aan het beeld dat het westen heeft van de Iraanse hervormers: seculiere democraten die vechten voor vrijheid. Zij die nu als hervormers bekendstaan waren juist drijvende kracht achter de revolutie, zegt hij. De 'kruisvaarders van de revolutie', zoals ze zich noemden, bezetten de Amerikaanse ambassade en hielden 52 gijzelaars 444 dagen lang vast. Behzad Nabavi, nu een van de leiders van de hervormers, onderhandelde in 1980 met de Amerikaanse regering in Algiers over vrijlating van de gijzelaars. Said Hajjarian, nu adviseur van president Mohammed Khatami, was een belangrijk lid van de geheime dienst, met bloed aan zijn handen. ,,Hervormer Mohsen Armin, die nu voor het herstel van de betrekkingen met de Verenigde Staten pleit, heeft in de begindagen van de revolutie zijn eigen broer gegeseld om hem te dwingen antirevolutionaire daden te bekennen', zegt Gholpour.

De 'kruisvaarders' in revolutionair Iran organiseerden de 'export van de revolutie' die de arme massa's in het Midden-Oosten moest bevrijden. In praktijk kwam dit voornamelijk neer op steun voor terreurgroepen. ,,In de afgelopen vier jaar dat ze in het parlement aan de macht zijn hebben ze vooral zichzelf verrijkt', aldus Gholpour. Hij verwijst naar een aanklacht van miljoenenfraude tegen Nabavi als manager van het oliebedrijf Petropars.

Gholpour haalt twee boeken uit zijn aktetas. Beide gaan over 'het complot van de hypocrieten om de islamitische republiek omver te werpen'. ,,Mijn eerste boek - In de schaduw van de geesten - is verboden. Daarin beschrijf ik hoe 'links' in Iran aan de macht is gekomen en hoe ze hun mening 180 graden hebben veranderd in de jaren na de revolutie.' Volgens Gholpour is het boek door de hervormingsgezinde president Mohammad Khatami zelf op de zwarte lijst gezet.

Het tweede boek is een bundeling van meningen over het eerste boek, waarvan Gholpour exemplaren is gaan rondsturen aan mensen. Hij heeft zelfs de gevluchte ex-president Abdolhassan Bani-Sadr, die in Parijs woont, bereid gevonden om er een essay over te schrijven. Bani-Sadr kraakt het, maar zijn mening staat in de bundel, net als die van andere niet-conservatieven. ,,Toch is ook dit boek verboden. De hervormers willen gewoon niet dat het volk de waarheid hoort.' Jaarlijks worden tientallen boeken verboden in Iran, voornamelijk werk van hervormingsgezinde auteurs. ,,Dat gebeurt door het ministerie van Cultuur; mijn werk wordt door de president zelf tegengehouden', zegt Gholpour.

Volgens Gholpour treden de hervormers buiten het islamitische systeem door alleen naar de wens van het volk te luisteren. Daarbij negeren ze de andere pilaar: de islam. ,,Het Iraanse politieke en sociale systeem is gebaseerd op de steun van het volk, de islamitische wetgeving, de shari'a, en fiqh, geleerdheid van de islam', legt Gholpour uit. ,,De richting van het land wordt bepaald door deze drie-eenheid. Niet door het volk alleen.'

De twaalf leden van de Raad van Hoeders, zes juristen en zes hoge geestelijken die wetten en personen toetsen op hun islamitisch gehalte, hebben de bevoedheid om kandidaten af te wijzen. ,,Bij ons kiest een raad de kandidaten, maar in het westen komen de politici bijna automatisch uit de elites die de normen en waarden bepalen. Wat is het verschil?' vraagt hij. ,,Overigens, het is slechts een kleine groep die veranderingen wil. De massa is shi'itisch en voor de islam. Zij steunen religieus leiderschap.'

Gholpour voorziet een onrustige periode in Iran. ,,Alles hangt af van de hervormers. Ze moeten zich bij de wet neerleggen. Doen ze dat niet dan moeten we de principes van de revolutie verdedigen.'

Mohammed-Reza Khatami, broer van de Iraanse president en vice-voorzitter van het parlement (midden), bidt tijdens het protest van Iraanse parlementsleden tegen hun diskwalificatie als kandidaat in de komende verkiezingen. (Foto Reuters)

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 12-01-2004, Pagina 1, Voorpagina, Reportage

'Ik zweer dat ik niet tegen de islam ben!'

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 12 JAN.

Meer dan tachtig hervormingsgezinde parlementsleden zijn uitgesloten als kandidaat in de Iraanse verkiezingen. Ze zijn zeer boos.

Om zich af te schermen van hun conservatieve collega's hebben de gediskwalificeerde Iraanse hervormingsgezinde parlementarirs zich achter een rij stoelen verschanst. Daar zijn de tapijten uitgerold en de schoenen uitgedaan. Vrouwen zitten gesluierd achteraan op de grond, de mannen, in slechtzittende pakken zonder stropdas, op de voorste rijen. De hervormers zijn boos, meer dan tachtig van hen, onder wie lle prominenten, zijn door de conservatieve Raad van Hoeders van de Grondwet geschrapt als kandidaat in de Iraanse parlementsverkiezingen van 20 februari. Ze hebben geen respect voor de islam of betwisten de almacht van de Opperste Leider, wordt hun verweten. De afgewezenen houden nu al voor de tweede dag op rij een zitdemonstratie in het parlementsgebouw in Teheran.

Met behulp van twee sierzuilen en een glazen plaatje is een soort spreekgestoelte gefabriceerd. Een voor een doen de parlementsleden daar hun beklag over hun afwijzing, vergezeld van een inkijkje in hun persoonlijke, revolutionaire cv's. Het publiek bestaat volledig uit leden van hun fractie.

,,Mijn vader, moeder en ooms waren allemaal revolutionairen!', brult Ali Asgar Hadizadeh, de allerdikste hervormer, met een zwetend hoofd. In de tijd van de sjah heeft hij vijf jaar in de gevangenis gezeten! Hij is een revolutionair van het eerste uur! Al vier jaar zit hij in het parlement! ,,En nu zou ik tegen de islam zijn? Ik zweer tegenover de grote god dat ik niet tegen de islam ben!'

Hadizadeh roept dat zelfs in de tijd dat de sjah de scepter zwaaide in Iran, het niet gebeurd zou zijn dat 80 zittende parlementarirs uitgesloten zouden worden van een verkiezing. De politici op de kleedjes knikken instemmend.

De 80 parlementsleden zijn lang niet de enigen die door de Hoeders zijn afgewezen. Van de 1.700 gegadigden die zich in Teheran, het belangrijkste kiesdistrict, hadden aangemeld, zijn er 877 afgewezen na toetsing door de Commissies van Toezicht van de Raad van Hoeders. De twaalf leden van deze raad zijn aangesteld om Iran op het juiste islamitische pad te houden. Naast hun recht op veto over kandidaten voor parlement- en presidentsverkiezingen is de raad gemachtigd wetten te blokkeren als ze niet in lijn zijn met hun interpretatie van de islam.

De hervormingsgezinde president Mohammed Khatami, wiens broer ook niet geschikt is geacht om aan de verkiezingen deel te nemen, heeft iedereen opgeroepen rustig te blijven en gebruik te maken van de mogelijkheden die de wet biedt.

,,Dat houdt in dat we in hoger beroep kunnen gaan tegen de beslissing', zegt Behzad Nabavi, een van de leiders van de Iraanse hervormingsbeweging. [Vervolg IRAN: pagina 5]

IRAN

'Wij houden ons aan de wet'

[Vervolg van pagina 1] ,,Dat duurt twintig dagen', zegt Nabavi, ook een van de vice-voorzitters van het parlement.

Nabavi onderhandelde in 1980 met de Amerikanen over de vrijlating van de 52 gijzelaars in de ambassade van de Verenigde Staten in Teheran. ,,Ik ben dus wel een revolutionair, ja', vindt hij. Desondanks is zijn kandidatuur ook afgewezen.

Nabavi wil afwachten wat het hoger beroep zal brengen. ,,Als we de verkiezingen boycotten hebben we straks helemaal niets meer te zeggen.' Enkele conservatieve parlementsleden schieten langs de stoelenmuur. Ze kijken strak de andere kant op.

Het is een komen en gaan van hoogwaardigheidsbekleders in het hervormershoekje in het parlement. Vice-president en hervormer Mohammad Abtahi komt op een van de stoelen zitten. ,,Het is als een voetbalwedstrijd waarbij de scheidsrechter een team uit het veld stuurt en het andere team uitnodigt om te scoren', zegt hij. ,,De Opperste Leider vindt de gang van zaken ook helemaal niet leuk', vertelt Abtahi. ,,Ayatollah Ali Khamenei gaat er wat aan doen', denkt hij.

Juist de onrechtvaardigheid van de afwijzingen maakt de hervormers woedend. Mensen die al vier jaar in het parlement zitten, kregen te horen dat ze tegen het systeem waren of niet islamitisch genoeg.

Parlementarir Elahieh Koulahie, bril en gewaagde roze hoofddoek, onderstreept dat zij en haar collega's alle mogelijkheden binnen de wet gaan toepassen om toch mee te kunnen doen. ,,De andere kant doet maar wat ze willen, maar wij houden ons aan de wet', zegt ze.

Om haar heen verdringen geestelijken en andere parlementsleden zich om een tafeltje met thee en koekjes. Het lijkt erop alsof iedereen de zitstaking behoorlijk gezellig vindt. Er wordt gelachen en op schouders geslagen, maar de bloedserieuze Koulahie kan de lol er niet van inzien.

,,Ik hoop dat iedereen zich beseft dat Iran zich in de gevaarlijkste situatie sinds de revolutie van 1979 bevindt', zegt ze. ,,De Iraanse jongeren hebben wensen en eisen. Ze keren zich af van de politiek. Dat zie ik overal. Als we nu niet naar ze luisteren zijn we ze kwijt. De hervormingen moeten doorgaan.'

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 08-01-2004, Pagina 5, Buitenland

'Bidt dat er geen beving in Teheran komt'

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN 8 JAN.

Een Iraanse leider wil de hoofdstad verhuizen naar een veiliger plek. Teheran staat namelijk in aardbevingsgebied. Maar een deskundige denkt dat het verstandiger is essentile gebouwen te versterken.

Een weids uitzicht over de Iraanse hoofdstad Teheran. Het besneeuwde Alborzgebergte en een uitloper daarvan omarmen de stad in de vorm van een halve maan. De smog die normaal boven de stad hangt, is verdwenen door een zuchtje wind. Zo ver het uitzicht reikt staan er woontorens in aanbouw. Twaalf miljoen mensen wonen hier recht boven zes grote en 60 kleine breuklijnen. De voorzitter van de Iraanse Nationale Veiligheidsraad heeft daarom na de aardbeving in Bam voorgesteld de regeringszetel te verhuizen naar een veiliger plek.

Volgens diverse onderzoeken kunnen er bij een aardbeving zoals op 26 december in Bam plaatshad, tussen de 300.000 en 1,5 miljoen doden vallen in Teheran. Daarnaast zou er een machtsvacum kunnen ontstaan in het land, aangezien de Iraanse overheid ook zou worden weggevaagd. Hassan Rowhani, voorzitter van de Nationale veiligheidsraad, wil dit weekeinde gaan praten over een eventuele verhuizing van de regering. Waarheen is nog niet duidelijk. Een beslissing hierover moet eind maart vallen.

Het plan is niet nieuw. Al in 1989 en 1991 werd er over een soortgelijk idee gepraat. Teheran ligt niet alleen recht boven actieve breuklijnen, het is door de enorme hoeveelheden smog een van de meest vervuilde steden ter wereld. Daarnaast is de stad overbevolkt. Sinds de islamitische revolutie in 1979 is de Iraanse hoofdstad gegroeid van vier miljoen inwoners naar 12 miljoen anno 2004. Overdag zijn er volgens schattingen 14 tot 16 miljoen mensen in de stad. Met name de afgelopen vier jaar is er enorm veel en hoog gebouwd in Teheran. Om geld te verdienen verkocht de toenmalige hervormingsgezinde gemeenteraad duizenden bouwvergunningen, zodat er nu flats van tien verdiepingen of meer bovenop grote breuklijnen staan.

Het gebouw van het Iraanse Aardbeving Constructie en Seismologisch Instituut is een van de weinige die een beving ongeschonden zullen doorstaan. ,,Dit gebouw is echt ijzersterk', zegt professor J. Nateghi. Het is aan de buitenkant verstevigd met ijzeren dwarsbalken. ,,Dat zou bij meer gebouwen moeten gebeuren.'

Nateghi, crisismanager en expert in aardbevingsbestendige constructie, denkt dat het beter is om essentile gebouwen te versterken, dan de hele hoofdstad te verhuizen. ,,Dat kost veel te veel geld en dat heeft Iran niet. Daarnaast mislukken dit soort plannen meestal.' Volgens Nateghi is de Iraanse overheid de dreiging de afgelopen jaren onder ogen gaan zien. Er is 40 miljoen dollar beschikbaar gesteld om zwakke gebouwen in kaart te brengen. ,,En wat blijkt: 96 procent van alle gebouwen voldoet niet aan de norm', zegt Nateghi.

Twee jaar geleden was er een onderzoek waaruit bleek dat veel mensen in Teheran zouden sterven bij branden die na een aardbeving konden uitbreken. De brandweer zou niet veel kunnen doen want de meeste van de kazernes zijn zo zwak dat ze ook zouden instorten. ,,Nu moet de overheid doorzetten en dat soort gebouwen verstevigen', stelt Nateghi. Daarnaast vindt hij dat er een einde moet komen aan de migratie naar Teheran vanuit het land.

Mehdi Chamran, voorzitter van de - nu conservatieve - gemeenteraad van de stad, heeft er geen problemen mee als overheidsgebouwen uit Teheran zouden vertrekken. ,,Er zitten hier bijvoorbeeld hoofdkantoren van havenbedrijven die werken aan de Kaspische zee en de Golf. Die kunnen ook daarheen verhuizen', vindt Chamran. Hij denkt ook dat de buitenlandse ambassades elders kunnen worden ondergebracht. ,,Maar dan hebben we in totaal misschien n miljoen mensen minder, dat scheelt niet zoveel.' De voorzitter van de gemeenteraad maakt zich zorgen over Teherans arme wijken in het zuiden, waar abominabel is gebouwd.,,Deze mensen zullen altijd in Teheran blijven omdat de stad ook het economische centrum van het land is', denkt hij.

Volgens constructiedeskundige Nateghi, is de spanningsboog na een aardbeving in Iran erg kort. ,,Eerst worden er heel ambitieuze plannen bedacht maar na twee maanden zijn er dringender zaken. En zo gaat het eigenlijk overal ter wereld na aardbevingen.'

De nieuwe, eveneens conservatieve burgemeester van Teheran, Mahmoud Ahmadi-Nejad, heeft ook zijn oplossing. Hij heeft een leus gelanceerd met als doel een aardbeving te voorkomen. 'Bidt dat er geen aardbeving in Teheran komt', is het nieuwe motto van de gemeenteraad. Professor Natehgi: ,,Dat geeft het volk tenminste hoop en rust.'

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 02-01-2004, Pagina 5, Buitenland, Reportage

De Maleki's hebben geluk gehad

Door Thomas Erdbrink

BAM, 2 JAN.

De overlevenden verbranden nu hun meubels om warm te blijven

Hadj Mousa Maleki en zijn vrouw Zahra leefden tot de aardbeving van 26 december in redelijke welstand, nu wonen ze in een tent. Toch hadden ze geluk: er is maar n dochter omgekomen.

Het is druk rond de tent van Hadj Mousa Maleki (48). Binnen zitten zijn vijf kinderen en kleinkinderen, buiten gillen twee opiumverslaafden. ,,Ik word helemaal gek van ze', zegt Maleki. Voor de ingang van de tent ligt het blad van een tuintafel, dat dient als plek om de schoenen uit te doen, binnen liggen dekens op de grond als vloerbedekking. ,,Wat voor leven is dit?', prevelt hij als hij zijn tijdelijke woning inkruipt.

De vrouw van Maleki, Zahra, voelde zich al ongemakkelijk de avond van de 25ste december. ,,Ze zei dat ze een aardschok had gevoeld', vertelt Maleki. Op aandringen van moeder stapte het hele gezin in de auto om wat rond te rijden, er klopte iets niet in de aarde. Het was veiliger buiten te zijn. Het gezin bezocht een moskee en keerde rond twaalf uur weer terug naar huis.

,,We gingen allemaal slapen in de woonkamer. De kinderen om ons heen', zegt Maleki. Op zijn hoofd draagt hij een muts en hij heeft twee jassen aan om zich warm te houden. Rond tien voor half zes 's ochtends werd iedereen wakker van een enorme klap. ,,Er was overal stof. Het huis stortte in.' In de chaos hoorde de vader zijn kinderen huilen en hij zag hoe een mengelmoes stenen, balken en stof als een orkaan rond hen heen raasde. ,,Als door een wonder wist ik me uit de puinhopen te redden. Daarna heb ik mijn hele gezin uit de grond getrokken.' Iedereen werd gevonden, behalve de 15-jarige dochter Mina.

,,Soms had ik ruzie met haar, dan kwam ze daarna 's nachts altijd naar me toe om me een kusje te geven. Ze was zo bijzonder', vertelt Maleki. Hij vond haar na lang zoeken onder het puin, ze was in haar nek door een balk geraakt. Nadat de stofwolken opklaarden was er niets anders dan stilte. ,,We hoorde helemaal niemand. Het was angstaanjagend eng.' Toen een uur later de zon opkwam zagen de Maleki's wat er met hun buurt was gebeurd. De buren in het huis dat de familie verhuurde waren allemaal dood. Net als de buren daarnaast, en die daarnaast. ,,In deze wijk hebben we vierhonderd familieleden verloren. We hebben niemand meer', zegt Maleki. ,,Toen ik dat doorhad werd ik gek.' Zijn kleinkinderen krijgen buiten speelgoed uitgereikt door de Iraanse Halve Maan. De kleine Reza loopt rond met een speelgoedrevolver.

De Maleki's hebben geluk gehad. Twee jaar geleden hadden ze hun huis herbouwd en een grotere en sterkere woning gemaakt. ,,De andere huizen zijn gewoon tot stof vergaan', zegt Maleki. Buiten denderen vrachtwagens langs. De hele familie schrikt als er weer een naschok is, de zoveelste.

,,Ik had een vrachtwagen die ik verhuurde aan een chauffeur, maar ik heb hem niet meer gezien na de aardbeving', vertelt Maleki. Veel eten hebben ze niet. ,,Wij zijn er de mensen niet naar om achter auto's aan te rennen die hulpgoederen uitdelen', zegt zijn vrouw Zahra.

's Nachts rillen alle twintig leden van de familie Maleki van de kou in hun kleine tent. Vier oliekachels hebben ze gekregen, maar er werkt er maar n. Buiten ruikt het naar de dood. ,,Onze schapen en de koe liggen ook ergens onder het puin', verklaart Maleki. Onlangs kwam de zus van zijn vrouw uit een naburige stad op bezoek. Die klaagde over de stank. Zahra Maleki vindt het allemaal vreselijk. Ze had een werkster die voor de aardbeving het huis schoonhield. ,,En nu zitten we in deze smerige tent.'

Samen wandelen ze naar de top van de berg stenen die tot een week geleden nog hun huis was. Maleki vindt een schrift dat van zijn dochter Mina was. Tranen springen hem in de ogen. Tussen het puin liggen boeken, gebedskralen en tapijten. ,,Hier sliepen we. Dit was de ingang', wijst Zahra aan. Net als veel Iranirs s denken ze dat de aardbeving het gevolg was van een clandestiene kernwapentest door het Iraanse leger. ,,Alleen God kent de waarheid', besluit Maleki.

Samen treuren ze over de dode Mina. ,,Als ik vanuit de tent naar buiten kom en ik zie ons huis, dan denk ik altijd dat Mina naar me toe komt rennen', vertelt Zahra. Al dagen proberen ze een bulldozer te regelen die de puinhopen kan verwijderen en zo de kluis kan bovenbrengen waarin het laatste geld en wat goud zit. ,,We hebben niets meer', zegt Maleki. ,,Gisteren heb ik in de tuin onze houten meubels aan stukken gehakt om er buiten een vuurtje mee te stoken', vertelt zijn vrouw. ,,We hadden een fantastisch leven. En zie ons nu eens.'

Zahra Maleki met een kleinzoon op de puinhopen van haar oude huis. ,,We hadden een fantastisch leven. En zie ons nu eens.' (Foto Newsha Tavakolian)

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 31-12-2003, Pagina 1, Voorpagina, Reportage

Bewoners van Bam wachten nog altijd op hun tenten

Door Thomas Erdbrink

BAM, 31 DEC.

De laatste dodelijke slachtoffers van de aardbeving in Bam zijn begraven. Nu groeit de onvrede over de hulpverlening.

Op de begraafplaats van het Iraanse woestijnstadje Bam tuurt een groep mensen door de achterruiten van een stationcar. In de auto staan twee laptops die foto's van slachtoffers van de aardbevingsramp tonen. Voor de meeste genteresseerden is het de eerste keer dat ze een laptop van dichtbij zien. Het is ook de eerste keer dat ze zoveel foto's van lijken zien. Bij de doden op de foto's staan nummers, om ze eventueel later te kunnen identificeren.

Op de achtergrond zijn graafmachines bezig met het aanleggen van nieuwe massagraven, al komen er op dit moment bijna geen doden meer binnen. Geestelijken met een tulband om en een mondkapje voor leiden gedisciplineerd het gebed als er weer een lijk klaar is om de grond in te gaan.

De Iraanse overheid gaat nu al uit van 50.000 doden in Bam, maar er is niemand die dat kan verifiren. Bam is volledig vergruisd, hele families hebben de dood gevonden en er is dus niemand die hen mist. Meer dan 1.400 buitenlandse hulpverleners hebben hun kampementen opgeslagen in de stad, maar ze hebben sinds hun aankomst slechts n persoon levend uit de puinhopen weten te halen. Veel reddingsteams zijn maar naar huis gegaan: er viel niets meer te redden.

De bewoners van Bam hebben geen huis meer. Nu, zes dagen na de grote schok, proberen sommigen hun huisraad te vinden in de mengeling van verkruimeld leem, stenen, balken en cement. Vrouw en kinderen van Mohammad Rezapour beklimmen steeds opnieuw de puinhoop die ooit hun huis was, op zoek naar spulletjes. De familie Rezapour heeft al heel wat gevonden: vader houdt trots een paar groene rolschaatsen omhoog en moeder heeft net de televisie aangetroffen. Het beeldscherm is heel, maar de achterkant is kapot. Veel schoenen hebben ze ook teruggevonden. Dat kwam doordat die allemaal voor de voordeur stonden toen de aardbeving toesloeg. Iedereen sliep toen de grond op vrijdagochtend begon te schudden.

,,Ik wil graag de hele wereld bedanken', zegt vader Rezapour. Hij heeft de teams met buitenlandse hulpverleners gezien en is ontroerd. Een van zijn kinderen loopt rond in een dun truitje en met een grote snottebel aan haar neus. ,,Alle mensen ter wereld zijn goed, het zijn de overheden die problemen maken', zegt Rezapour. Zijn familie knikt instemmend.

De buren van de Rezapours zijn het volmondig met hen eens, al is het voornamelijk de Iraanse overheid die problemen veroorzaakt, zo menen de twee broers die nu in de koude wind op hun steenhoop zitten. Ze wijzen naar het onderkomen dat ze hebben gefabriceerd; een paar stokken met wat lappen erover. ,,Waar zijn onze tenten', vraagt de een zich af. ,,Waarom zitten we nog in de kou', wil de ander weten. En in koor: ,,Waar is al dat geld dat vanuit het buitenland naar Bam wordt gestuurd?'

Volgens de broers krijgen ze meer hulp van het Iraanse volk dat vanuit alle windstreken toesnelt, dan van de overheid. ,,Gisteren moest ik achter een bus aanrennen van waaruit soldaten conservenblikken gooiden. Als een bedelaar. Pas na een kilometer gaven ze me wat. Ze spelen gewoon met ons!', vindt de oudste. Zijn snor is wit van het stof. ,,Ik heb gisteren een andere broer en zijn kinderen uit het puin getrokken. We hebben geen water, dus heb ik me nog niet kunnen douchen', zegt hij verontschuldigend. [Vervolg IRAN: pagina 5]

IRAN

'Hier in Bam leeft niemand meer'

[Vervolg van pagina 1] Verderop in de stad houdt het Zuid-Afrikaanse reddingsteam dapper vol. Ze worden rondgereden door leden van een speciale politiedienst , die vandaag bepakt met machinegeweren en sigaretjes de stad beveiligen. De Zuid-Afrikaanse reddingshond Falcon, een onrein dier volgens de islam, wordt geknuffeld door leden van de Iraanse Rode Halve Maan, de islamitische versie van het Rode Kruis.

De politieagenten weten nog iemand die levend onder het puin ligt. ,,Zal wel weer niks zijn', zegt teamleider Hugh Price-Hughes. Zijn mannen hebben geholpen bij de aardbevingen in Turkije en Algerije. ,,Maar we hebben nog nooit zoveel verwoesting gezien als hier.' Met hoge snelheid rijden ze naar een hoop stenen waar bovenop twee groene Iraanse politiepetten liggen. ,,Hier ligt agent Abbas Beghname. Hij leeft nog, denk ik', zegt de buurman. De Zuid-Afrikanen laten Falcon rondsnuffelen en de hond lokaliseert uiteindelijk de plek waaronder iemand ligt. ,,Zeg maar dat ze een bulldozer moeten halen; wie hieronder ligt is zeker dood', zegt Price-Hughes tegen een tolk.

Als ze van de puinhopen omlaagklimmen staat er een verwarde man die smeekt of de hond ook bij hem komt zoeken. Maar Falcon wil alleen nog maar in de auto en naar huis. ,,De hond is moe. We komen morgen wel terug', belooft een van de Zuid-Afrikanen. De man kijkt alsof zijn wereld instort. ,,Het is vreselijk om soms 'nee' te moeten zeggen, snelheid betekent alles na aardbevingen', zegt Price-Hughes. ,,Maar hier in Bam leeft niemand meer.'

Op een straathoek in de Iraanse stad Bam, die vorige week door een aardbeving vrijwel helemaal werd verwoest, wacht een Iraanse moeder met haar kinderen op hulp. (Foto Reuters)

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 09-12-2003, Pagina 5, Buitenland, Interview

'Ik wil geen symbool worden'

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 9 DEC.

Vraaggesprek met Shirin Ebadi

Morgen krijgt de Iraanse Shirin Ebadi haar Nobelprijs. Ze zet haar strijd tegen het Iraanse systeem voort, maar wil die niet leiden.

Shirin Ebadi (56), de Iraanse winnares van de Nobelprijs voor de Vrede, is een vrouw van weinig woorden. Ze zit achter hetzelfde bureau waar ze al jaren zit, in het souterrain van haar huis in een middenklassewijk in Teheran. De kelderverdieping is haar advocatenkantoor. Behalve met gewone rechtszaken als echtscheidingen en andere conflicten, houdt Ebadi zich hier bezig met haar Vereniging van verdedigers van de mensenrechten, die politieke gevangenen kosteloos rechtsbijstand geeft. Daar is ze niet succesvol mee: de meeste zaken heeft ze verloren of zijn geschorst door de Iraanse rechtbanken. Drie jaar geleden belandde ze zelf in de gevangenis wegens verstoring van de openbare orde toen ze een video met bekentenissen van een conservatief knokploeglid openbaar maakte.

Morgen neemt ze in Oslo de Nobelprijs in ontvangst. Maar Nobelprijs of niet, Ebadi gaat onvermoeibaar door met haar aanvallen op het Iraanse rechtssysteem. Met het wetboek en de Universele verklaring van de rechten van de mens in de hand, want dialoog en overtuiging zijn volgens haar de enige juiste manieren om onrecht te bestrijden. Van revoluties, opstanden en herosche figuren moet Ebadi niets hebben: ,,Die voorkomen juist dat mensen vrij leren denken', zegt ze. ,,Ik wil geen symbool worden voor de Iranirs s, mensen moeten leren naar zichzelf te luisteren en niet naar leiders.'

Een symboolfunctie wil ze niet, maar de afgelopen maanden heeft ze wel menig Iraans heilig huisje omver geschopt. Tijdens een persconferentie in Parijs stond ze zonder de in Iran verplichte hoofddoek de internationale pers te woord. Morgen zal met een onbedekt hoofd de prijs in ontvangst nemen. Ze zal de Noorse kroonprins Haakon, die zijn zieke vader vervangt, ook de hand schudden. Handen schudden met iemand van de andere sekse is officieel verboden in Iran. Tijdens een studentenbijeenkomst in Teheran zes weken geleden deed ze dit ook al voor zeker 1.000 toeschouwers. Toen ze op 14 oktober op het vliegveld van Teheran aankwam eiste ze in toespraak voor duizenden mensen te ondubbelzinnig de vrijlating van alle politieke gevangenen in Iran.

Ebadi wil veranderingen in Iran, maar ze wil dat die van binnenuit komen en een basis hebben. ,,Tijdens de protesten in Iran in juni reden mensen toeterend in hun auto's rond. Wat verander je daar nou mee? We moeten boeken schrijven, essays publiceren en toespraken houden. Alleen via de dialoog kan Iran veranderen', vindt ze. ,,Als de mensen het willen kan alles.'

Aan wilskracht heeft het Ebadi nooit ontbroken. Als eerste vrouwelijke rechter in Iran werd ze na de islamitische revolutie van 1979 gedegradeerd tot secretaresse van dezelfde rechtbank waar ze leiding aan gaf. De revolutie die waardigheid en gelijkheid voor de vrouw beloofde, bracht de shari'a waarin was bepaald dat het leven van een vrouw de helft waard is van dat van een man. In plaats van koningin Farah Diba werd Fatima Zahra, dochter van de profeet Mohammed, het nationale rolmodel voor vrouwen. Op muurschilderingen in Iran worden vrouwen aan haar karaktereigenschappen herinnerd: haar gelovigheid, kuisheid en goed huisvrouwschap. Ebadi richt zich liever op de andere kant van haar persoonlijkheid. ,,Ik bewonder Fatima om haar strijd tegen onrecht en als vechter voor haar eigen rechten. Alle vrouwen zijn ook huisvrouw, ik ook, maar het is Zahra's gevecht dat me cht interesseert.'

Haar kennis van de islam is een van de redenen waarom het Iraanse religieuze establishment moeilijk greep kan krijgen op Ebadi. Anders dan andere belangrijke strijders voor de mensenrechten is de Nobelprijswinnares een overtuigd moslim die vijf keer per dag bidt en geestelijken van repliek kan dienen als ze hun interpretatie van de islam als waarheid brengen. Ze kent de Koran en bestrijdt de geestelijken met hun eigen wapen.

,,Ik heb altijd gezegd dat de islam niet tegen de democratie is. Dat mensenrechten en islam samen kunnen gaan. Ik strijd tegen de patriarchale samenleving waar mannen het voor het zeggen hebben', zegt Ebadi. ,,Zijn mannen ooit gedwongen in islamitische landen om bijvoorbeeld een pak aan te trekken? Waarom zijn er altijd beperkingen voor vrouwen en niet voor mannen?'

Even bezorgd volgt ze de discussie die er onder andere in Frankrijk en Nederland wordt gevoerd over het verbieden van hoofddoekjes op scholen. ,,Het weren van vrouwen omdat ze een hoofddoek dragen is precies hetzelfde als het verplichtstellen ervan', vindt Ebadi. ,,Ik geloof in vrijheid. Vrijheid om de hoofddoek af te doen en vrijheid om hem op te zetten.'

Als Ebadi morgen de Nobelprijs in ontvangst neemt zullen conservatieve Iraanse kranten weer knarsetanden van woede. ,,Iraanse vrouw wint 1,3 miljoen dollar', schreef de krant Jomuri-e Islami smalend nadat het nieuws van de Nobelprijs bekend werd gemaakt. Shirin Ebadi geeft er niet om. ,,Het is mijn wens om in een land te wonen waar geen politieke gevangenen zijn, waar de mensen kunnen zeggen wat ze denken en waar de pers kan schrijven wat ze wil.'

Shirin Ebadi (Foto AP)

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 29-11-2003, Pagina 51, Leven &cetera, Reportage

Multi-cultureel huwelijk

Door Thomas Erdbrink

Hoe een zonsverduistering, Leidens Ontzet en vooral Iraanse buurvrouwen en agenten ons multi-cultureel huwelijk in Teheran bespoedigden

Net als ik denk dat kapper Zohrab klaar is met zijn tergend langzame werk, begint hij driftig te roeren in een mengseltje dat blijkbaar al klaarstond in zijn kapperszaak in een gesloten winkelcentrum in Teheran. Zojuist had hij me nog geschoren met een Gilette-wegwerpscheermesje, dat hij speciaal voor deze gelegenheid kocht. ,,Dit is de bijzonderste dag van uw leven Mister Thomáááz. Ik ga u hl mooi maken', belooft de kapper, terwijl hij dikke kwakken gele gelei op mijn gezicht aanbrengt. In Iran gaan ook de mannen naar de schoonheidssalon voordat ze trouwen. Protesteren is onmogelijk, de 'peeling' - dat blijkt het te zijn - begint al te verharden.

Mijn mobiele telefoon rinkelt onophoudelijk: aanstaande mevrouw Thomáááz zit al vanaf acht uur 's ochtends bij haar schoonheidssalon en is nu, rond drie uur 's middags, klaar om door mij te worden opgehaald. ,,Vergeet je niet dat we vr het donker wordt moeten trouwen', klinkt het door de krakerige lijn. Door het verharde zalfje kan ik slechts een instemmend gebrom uitbrengen. Tot afschuw van Zohrab trek ik vlug de peelingvellen van mijn gezicht. De kapper slaat met zijn handen op zijn hoofd en roept dat als Mister Thomáááz mooi wil zijn, hij geduld moet hebben. Middenin de kapperszaak trek ik mijn smoking aan, druk de kapper geld in handen en race de deur uit, een spoor van vellen achterlatend.

Zonder de ritmes van de zon had ik waarschijnlijk niet mijn eerste peeling gehad en was ik waarschijnlijk nooit in de islamitische republiek Iran met een Iraanse in het huwelijk getreden. Onbevangen stapte ik ergens in augustus 1999 in een Iraanse persbus om in het tijdens de Iran-Irak oorlog kapot geschoten stadje Nahavand een zonsverduistering te gaan bekijken. Daar werden de enige twee andere buitenlanders en ikzelf een stadion ingeloodst waar twintigduizend joelende Iranirs s ons opwachtten. Op het moment dat de maan voor de zon schoof raakte ik in gesprek met Newsha Tavakolian, een fotografe uit Teheran. Ze nodigde me uit bij haar familie thuis. We hielden contact en toen ze in september 2001 in Frankrijk was vroeg ik haar om in Nederland 'Leidens ontzet' te komen vieren. Ergens tussen 'de Kabouterdans' en een optreden van 'Leidse Kees' in pakte ik haar hand vast. Een paar dagen later, op Schiphol, gaf ik haar een eerste zoen. De wereld was nog aan het bijkomen van '9/11', boven Afghanistan vlogen Amerikaanse bommenwerpers, en ik had al plannen om uit Nederland te verhuizen. Twee maanden later woonde ik in Teheran en hadden we een geheime relatie. Ouders, omgeving, niemand mocht het weten, want in Iran mag niks, maar kan alles.

Maar ja, de sociale controle aldaar is nog op Nederlands jaren-vijftigniveau, dus al snel werd duidelijk dat we samen waren. Roddelen is er volkssport nummer n. Tantes belden naar Newsha's ouderlijk huis om te melden dat ze via de zus van de oom van de buurvrouw van de kapper hadden vernomen dat hun dochter met een buitenlandse man omging. Bij mijn schoonfamilie logeerde ik kuis in de woonkamer op het Perzische tapijt en aan kennissen stelden Newsha's ouders me voor als familievriend. Op feestjes met jongeren was ik weer 'het vriendje'. Ons sociale leven was een dagelijkse diplomatieke uitputtingsslag, waarbij ik soms niet meer wist welke rol ik moest spelen.

Naast tantes en buurvrouwen waren er ook nog de mannen van de Iraanse overheid. Journalisten (binnenlands n buitenlands) worden goed in de gaten gehouden. Vooral voor Newsha, die destijds voor de zoveelste - nu gesloten - hervormingsgezinde krant werkte, was er altijd de angst dat ons samenzijn tegen ons zou kunnen worden gebruikt. In mei van dit jaar, na terugkomst uit Irak, werden we aangehouden op het lokale vliegveld van Kermanshah, een stad in het westen van Iran. Een agent nam ons apart en claimde alles over ons te weten. Hij somde een reeks bekende namen en telefoonnummers op. Daarna haalde de man een grote rode camera te voorschijn om ons samenzijn officieel vast te leggen.

ARRESTATIE

Gentimideerd hoorden we bij thuiskomst het volgende slechte nieuws. Een van onze vrienden bleek te zijn opgepakt wegens teksten in zijn webdagboek. Nadat zijn vrouw hem had kunnen bezoeken, vertelde ze dat een deel van de verhoren ging over 'de verhouding van Newsha met de buitenlander'. Ik had een vakantie naar de Ardennen gepland en Newsha zou een week later naar Nederland komen. Terug van een eerste wandeling door de Luxemburgse dennenbossen ging mijn telefoon. Onze vriend had bekend tot zijn 'misdaden'. Althans de politiedienst die hem had opgepakt beweerde dat hij had toegegeven een pornofilm-producent te zijn die zijn films aan buitenlanders verkocht. Volledige onzin, maar met een morele aanklacht wordt vaak een politieke arrestatie voor het grote publiek gerechtvaardigd in Iran. ,,We moeten trouwen, dat is veiliger voor ons', piepte Newsha door de telefoon. ,,Fantastisch idee!', reageerde ik. Ik vond toch al dat ik de vrouw van mijn leven had gevonden en was al dat geheimzinnige gedoe meer dan zat.

Twaalf uur later zat ik in het vliegtuig terug naar Iran. De volgende dag spoedden we ons naar het ministerie van Buitenlandse Zaken, afdeling 'trouwen met buitenlanders'. Daar zaten drie mannen achter een bureautje. Newsha moest een vragenlijst invullen met vragen als: 'waar heb je de buitenlander ontmoet?' en 'werk jij of je familie voor de overheid?'. Toen ze de lijst inleverde was er een probleem: ,,Ik zie dat jullie journalisten zijn; dan moet de geheime dienst over jullie huwelijk beslissen en dat duurt een jaar; negentig procent kans dat het wordt goedgekeurd.' Terwijl we al de deur uitliepen, riep de ambtenaar ons terug. ,,Waarom trouwen jullie niet bij de Iraanse ambassade in Nederland?', sprak hij op gedempte toon. ,,Dan hoeft het huwelijk niet te worden goedgekeurd, omdat de autoriteiten denken dat jullie buiten Iran wonen.'

Zo belandden we uiteindelijk in de flat van een Afghaan in Delft-Zuid, aan wie de Iraanse ambassade alle huwelijkse zaken had uitbesteed. Zijn vierkamerwoning was ingericht als een Iraans huis met overal stoelen en lijstjes die het woord 'allah' omhulden. Hij had dan ook jaren in Iran gewoond. Na twintig minuten praten over de glorie van het huwelijk kregen we een kopje thee. We hadden voor de gelegenheid witte kleren aangedaan. Moallemzadeh sprak bezwerende woorden en printte vervolgens in een werkkamer een trouwbriefje uit. Op de terugweg stroomde het van de regen. Het was een vreemde dag, maar we konden er om lachen. Wel namen we ons voor om cht te trouwen.

PRACHT EN PRAAL

Dat gebeurt deze dag dus in Teheran. Als we even later - na een helse tocht door de stad om Newsha op te halen van haar schoonheidssalon - als aanstaand paar de versierde woonkamer van Newsha's ouders binnenwandelen, ligt daar een frivool kleed op de grond met zilveren dieren en gouden eieren erop. Onze families en vrienden staan eromheen. Dit is de 'soffre-e aght', de bruidstafel. Aan het hoofd ervan zitten wij, aan de overkant staan een zilveren spiegel en twee kandelaren, die ons leven inzicht en licht moeten geven. Rondom de bruidstafel zal onze huwelijksvoltrekking plaatshebben.

Een paar maanden voor het festijn had mijn schoonmoeder het me al uitgelegd: een Iraans huwelijk draait voor een groot deel om uiterlijke schijn. Onder het mom van: het is maar een keer in je leven, moeten familieleden, vrienden en buren worden verblind met een pracht en praal die sinds de islamitische revolutie uit Iran is verdwenen. Niemand mag ontevreden naar huis gaan. Waarna ze een hele lijst van exorbitante huwelijksfeesten opsomde. Alleen al het pak van haar broer was vijfduizend euro. De bloemen op het feest van haar oudste dochter waren de mooiste ter wereld. Er waren zevenhonderd gasten, het eten was het beste van het beste. Natuurlijk zou mijn vader op het feest letterlijk dansend met geld moeten strooien, een betere manier om zijn generositeit te tonen is er immers niet, zo verzekerde mijn schoonmoeder.

Je kunt in Iran op verschillende manieren trouwen. Conservatieven huren twee zaaltjes, n voor de mannen en n voor de vrouwen. Op stoeltjes zitten en hard in je handen klappen is de enige vorm van entertainment. Dat wilden we niet. Het alternatief was een 'westers' feest (de pracht-en-praal-variant), waar echter altijd de angst heerst dat de religieuze politie binnenvalt en iedereen oppakt. Gemengde feesten zijn verboden in Iran. Het gebeurt echter zo vaak dat we het er maar op besloten te wagen.

De afgelopen weken is onze deur platgelopen door rijen mannetjes met klusjes. Een cateraar, de band, bloemisten, cameramannen, want zonder video-team zou het lijken alsof de hele plechtigheid niet had plaatsgehad. Een dj, die beweerde zijn hele leven in New York te hebben gewoond maar geen woord Engels bleek te spreken, hebben we ook maar gehuurd.

Ondertussen waren mijn schoonvader en ik vaste bezoekers bij het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken om 22 visums voor de gasten uit Nederland te regelen. En dag voor het grote feest, zes uur voordat de vlucht met Nederlanders vanaf Schiphol zou vertrekken, moesten we bij de Iraanse staatssecretaris van Buitenlandse Zaken thuis aanbellen om de visums voor mijn ouders los te krijgen. Hun aanvragen waren ergens kwijtgeraakt.

OVERGAVE

De volgende ochtend - nadat iedereen is gearriveerd - vertrekken de Nederlandse vrouwen naar de schoonheidssalon, voor de mannen is er Perzische dansles geregeld. Veertien Nederlandse mannen draaien met hun heupen en zwaaien sierlijk met hun handen in de lucht.

Als we voor de Soffre-e aght plaatsnemen, zie ik mijn Nederlandse vrienden met open mond naar Newsha's jurk staren. Omdat Newsha (en vele Iraanse vrouwen met haar) zich graag afzet tegen de strenge islamitische kledingregels in Iran had ik voor haar de meest blote bruidsjurk gekocht die er in Teheran te krijgen was. De Iraanse gasten vinden de aanblik van zoveel bloot juist heel normaal. Alles wat ze buiten wordt verboden, doen ze binnen met een dwangmatige overgave.

De stroom valt uit, wat zo lang duurt dat we uiteindelijk toch nog n zonsondergang - opnieuw - in het huwelijk treden. Nadat de plechtigheid is voltrokken - ik snap niets van het formele Farsi, geef twee keer op het verkeerde moment het 'ja-woord' en zoen te vroeg - geeft mijn moeder een ingestudeerde speech in het Iraans over culturen die samen komen. Mijn schoonfamilie is tot tranen geroerd. Dan is het tijd voor de cadeaus. Anders dan in Nederland moeten die ter plekke worden uitgepakt, terwijl iemand (meestal een oude tante) luidkeels verkondigt wt er is gegeven. De gouden munten ter waarde van dertig euro leiden tot meer instemmend gegil van de aanwezigen dan de onbetaalbare 18de-eeuwse landkaart van Perzi, maar de gift van mijn vader, een geldbedrag, en de gouden 'Cartier' horloges van Newsha's ouders worden door beide culturen begrepen.

De band speelt, iedereen danst en obers wandelen rond met grote bladen water en frisdrank. Bij het aansnijden van de taart - de menigte is dan aangezwollen tot ongeveer 200 man - dansen mijn zus en die van Newsha met het taartmes. Aan mij als bruidgom de taak ze te verleiden met geld om het mes aan ons te overhandigen. Na het uitdelen van vele briefjes Iraans geld kunnen we eindelijk de taart aansnijden. Mijn vader werpt juichend een pakket geld de lucht in en iedereen duikt naar de grond om zijn generositeit te waarderen.

Iranirs s en Nederlanders dansen gearmd op de Iraanse popmuziek en op het hoogtepunt heft de band het Iraanse volkslied van vr de revolutie aan, nu een soort protesthit waarbij oudere Iranirs s in huilen uitbarsten van vreugde. De Nederlanders lallen vrolijk mee. Tot tien blokken verderop is de muziek te horen en hoewel de religieuze politie de avond ervoor bij twee feesten in de buurt is binnengevallen, wordt er bij ons niet aan de deur geklopt. ,,Wat een geweldig land is dit', zeggen de Nederlanders na afloop. ,,Was het altijd maar zoals vandaag', verzuchten de Iranirs s. Mijn schoonvader zegt bijna niets van het feest te hebben gezien, hij heeft de hele avond op de uitkijk voor de politie gestaan. Het maakt hem niet uit. ,,Jullie zijn cht getrouwd, dat is het belangrijkste.'

Correspondent Thomas Erdbrink met zijn bruid Newsha voor de 'bruidstafel' Foto's Thomas Dworzak/Magnum Photos

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 22-11-2003, Pagina 4, Buitenland, Column

Een routineuze schreeuw tegen de onderdrukking

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 22 NOV.

Ieder jaar op de avond voor de demonstraties ter bevrijding van Jeruzalem, die gisteren weer plaatshadden, zendt de Iraanse staatstelevisie dezelfde film uit. 'Stenen' vertelt de kijkers het schokkende relaas van de Palestijn Abu Hassan, zijn kleindochter en Ismael, een tot de islam bekeerde Isralir. De bedoeling is dat de kijkers zich de volgende dag boos bij de demonstratie tegen Isral voegen. Maar dat effect is niet te merken.

'Stenen' is een film vol opoffering en onrecht. De bejaarde Abu Hassan en zijn kleindochter zijn per ongeluk getuige van een afrekening door het Palestijnse verzet en slaan op de vlucht. Een zeer wraakzuchtige Isralische generaal zet alles op alles om het duo te pakken te krijgen. Ze leggen hun lot in handen van een joodse kolonist die belooft hen in veiligheid te brengen. Maar Abu Hassan zijn kleindochter worden direct bij de Isralische legerbasis afgeleverd waar de generaal de scepter zwaait. Een lang shot volgt waarbij wordt ingezoomd op de joodse kolonist die lachend het geld van zijn beloning aan het tellen is.

Opa wordt tot moes geslagen en sterft terwijl hij tegen zijn ondervragers fluistert dat ze nooit in de hemel zullen komen. Zijn kleindochter wacht een bizar lot, want de generaal blijkt een blind kind te hebben. Isralische artsen snijden het Palestijnse kind de ogen uit. Vervolgens implanteren ze de oogbollen in de lege kassen van de generaalsdochter.

Als de tot de islam bekeerde Isralir Ismael dit alles hoort, spoedt hij zich naar het ziekenhuis om het nu blinde Palestijnse kind te redden. Hij is woedend en nadat hij persoonlijk de Palestijnen heeft opgezweept om stenen te gooien tegen zijn landgenoten, besluit hij dat het tijd is voor de Ultieme Daad. Zijn nieuwe vrienden van het Palestijnse verzet stouwen Ismaels auto vol met explosieven en onder het brullen van een luid 'Allah is groot' boort hij zich in het hoofdkantoor van de legerbasis waar de generaal net een groot feest geeft. De film eindigt met het Palestijnse kind dat, getooid met grote zwarte zonnebril en blindenstok, bij een ondergaande zon een lied over opoffering zingt.

'Stenen' is volledig opgenomen in Iran, met Iraanse acteurs en een Iraans script. De 'joodse' acteurs dragen groene kleurlenzen, keppeltjes en diverse davidsterren op hun kleren om ze zo duidelijk van de 'Palestijnen' te kunnen onderscheiden. Die hebben op hun beurt van allemaal een geblokte shawl om de nek. Auto's zijn voorzien van een soort Isralische nummerborden, waarschuwingsborden zijn in het Hebreeuws en politie en soldaten dragen donkere zonnebrillen. De film is betaald door de Islamitische Propaganda Organisatie, een van de vele stichtingen die na de islamitische revolutie van 1979 zijn opgericht om de grondbeginselen van de revolutie te waarborgen. ,,Palestina is onderdeel van mijn lichaam en mijn ziel', verklaarde wijlen imam Khomeiny, en dus staat de vernietiging van Isral nu bijna 25 jaar later nog steeds op de agenda.

Dezer dagen brengen zes kanalen dagelijks het Palestijnse lijden bloedig in beeld, maar ook op straat en school is er aandacht voor het belaagde broedervolk. 'Zonder Amerika werd er geen Palestijns bloed vergoten', is er op de muren van Teheran geschilderd ,,Iedere maand moeten we op school over de Amerikaanse vlag lopen', vertelt Asal (17). Onlangs is ze over de stars and stripes heen gesprongen. ,,Ik heb helemaal geen hekel aan Amerika', zegt ze. ,,Ik wil er juist graag naar toe.'

Wie 's ochtends door Teheran wandelt kan vanuit kleuterscholen opgewekte kinderstemmetjes 'dood aan Amerika' en 'dood aan Isral' horen roepen als onderdeel van de weekopening. Tot de vijfde klas van de basisschool moeten scholieren jaarlijks een brief van tien kantjes 'aan hun Palestijnse vriend' sturen. ,,Het was altijd een worsteling om die vol te krijgen. Wat schrijf je aan mensen die duizenden kilometers verderop wonen en die je nooit hebt gezien?' zegt Asal. De brieven werden opgestuurd, vertelde de lerares altijd. ,,Maar daar geloof ik niets van, ze proberen ons op school altijd van alles wijs te maken.'

Zelfs sommige acteurs van de anti-Isralische films vragen zich af wat ze aan het doen zijn. ,,Wij staan ons daar een beetje aan te stellen over andermans problemen', vindt Amir Hussein Rouhi. ,,We hebben er zelf al genoeg.' Rouhi speelde een Isralische generaal in een soortgelijke film als 'Stenen'. Maar over het effect maakt hij zich geen illusies. ,,Alsof iemand na het zien van zo'n film op een koud plein tegen Isral zou gaan demonstreren', zegt hij. De staatstelevisie meldt echter dat er gisteren weer tienduizenden bijeen zijn gekomen om ,,een schreeuw tegen de onderdrukker te laten klinken die hoorbaar is tot in het heilige Quds [Jeruzalem].'

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 18-10-2003, Pagina 5, Buitenland, Column

Met dikke zoenen de grens over

Door Thomas Erdbrink

QASRE SHIRIN, 18 OKT.

Slecht nieuws bij de lokale afdeling van de Iraanse inlichtingendienst in het grensplaatsje Qasre Shirin: de fax die de tandeloze ambtenaar ervan moet overtuigen dat deze rare westerling de grens met Irak over mag, is niet aangekomen.

Het is tien uur 's ochtends en ik wil graag vr donker in Bagdad zijn, vier uur rijden hiervandaan. ,,Dat kan je wel vergeten', slist de ambtenaar en grijnst zijn tandvlees bloot. Mijn paspoort, gekleurd door de vele Iraanse visa, wuift hij lachend weg: in Iran gebeurt niets zonder toestemmingsfaxen. Nadat ik twee uur lang met hoofdkantoren in Teheran heb gebeld, geeft hij uiteindelijk morrend een briefje om Irak binnen te gaan. ,,Meld je maar bij de grensovergang.'

Daar wacht een ijzeren hek, geschilderd in het rood-wit-groen van de Iraanse vlag. Het zit dicht met een kettingslot. Verderop wappert de Iraakse driekleur. Een jongeman met bril en baard maakt zich bekend als opperhoofd van de buitenpost.

,,Amerika is de Grote Satan!', zegt hij. Dit is een doorzichtige test om te kijken of ik een westerse spion ben. ,,Inderdaad', antwoord ik naar zijn tevredenheid. De man claimt alles over me te weten, want ook hij werkt voor de inlichtingendienst. Om dat te bewijzen noemt hij mijn adres in Teheran, de naam van mijn vrouw en het inkomen van mijn schoonvader. ,,Dit is mijn grenspost en jij bent aardig dus je mag erdoor', besluit hij. Blij feliciteer ik hem met zijn kennis over mijn persoonlijke leven en sleep vervolgens mijn tassen naar het grenshek.

Terwijl een soldaat glimlachend het slot probeert te openen, komt er een man in legerkleding vragen waar ik heen wil gaan. Ik wijs naar Irak en vervolgens naar de bebaarde man van de inlichtingendienst, die snel een kantoortje induikt. ,,Dit is mijn grens! Heb jij wel toestemming van het Iraanse leger om naar Irak te gaan?', vraagt hij. Ik doe alsof ik gek ben en wijs vragend naar het hangslot. ,,Zitten, ik ga met Teheran bellen.'

Anderhalf uur later - de soldaten hebben inmiddels mijn koffers drie keer doorzocht en allemaal mijn 'Calvin Klein'-geurtje opgespoten - keert hij hoofdschuddend terug. De man van de inlichtingendienst begint zich nu gepasseerd te voelen en er wordt luid over mijn reislot gediscussieerd. De woorden 'papieren', 'brieven' en 'toestemming' vallen herhaaldelijk.

Plotseling geeft de man van de inlichtingendienst me drie dikke zoenen op mijn wangen. Dan gaat het hek open. Zijn rivaal verdwijnt boos in een kantoortje. Alle soldaten zwaaien me uit. Ze ruiken heerlijk. Uren later rij ik, net voor donker, Bagdad binnen.

Drie weken later sta ik weer voor de Iraaks-Iraanse grens. Ergens in de Koerdische bergen ditmaal. De overheidsinstelling die buitenlandse journalisten in Iran begeleidt, meldde me telefonisch dat er een 'autoriteitsconflict' was ontstaan aan de grens bij Qasre Shirin. ,,Ga maar naar Bashmag', een gat op twee dagen rijden van Bagdad. Ik hoef me nergens zorgen over te maken; de faxen zijn gestuurd en er is toestemming.

Dus wandel ik midden in de bergen onder een soort huldeboog door, waarop aan weerszijnden de portretten van wijlen ayatollah Khomeiny en de huidige Iraanse leider, Khamenei, zijn opgehangen. Maar de belofte 'Welkom in Iran', die onder de portretten hangt, blijkt vals.

,,Waar is je toestemmingsbriefje?!', vraagt een van de grenswachten en wijst naar een lange rij Koerden die met een gekleurd papiertje in de hand staan te wachten tot ze naar binnen mogen. ,,Je moet toestemming hebben', verklaart een van de Koerden in het Nederlands. Hij is op vakantie bij familie in Noord-Irak geweest en vliegt twee dagen later terug vanuit Teheran. ,,Weet je man, ik ben mijn papiertje kwijt. Fuck it, ik ga wel illegaal over de bergen', zegt hij in plat Rotterdams.

Vrachtwagens rijden langs, vanuit de kofferbak van een Mercedes worden plunjebalen vol Iraans geld uitgeladen en een Japanse journalist met een minuscuul briefje met wat krabbeltjes erop mag zo doorlopen. Ik zing diverse lofliederen op Iran en de islamitische republiek en hoewel de grenswachten dat allemaal zeer amusant vinden, laten ze me er niet door.

Bidden, smeken, ernstige ziektes voorwenden - het is allemaal zinloos. Juist als ik, vijf uur later, moedeloos rechtsomkeert wil maken, komt er een autootje aan met twee mannetjes erin. Ja, ze zijn gebeld uit Teheran. Dat er een journalist aan de grens stond. ,,Maar we gaan liever niet naar de grens, dat is altijd zoveel gedoe', zegt een van hen.

Ze zijn van de Iraanse inlichtingendienst. ,,Hoe was het in Irak? Amerika is de Grote Satan h?', vragen ze. Blij om weer thuis te zijn antwoord ik volmondig dat Amerika de Allergrootste Satan ter wereld is.

Restricties: Ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 15-10-2003, Pagina 1, Voorpagina, Reportage

'Khatami, schaam je, treed af!'

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 15 OKT.

Nobelprijswinnares Shirin Ebadi keerde gisteren naar Iran terug - en werd er verwelkomd met leuzen waarvoor men in Iran anders de cel ingaat.

Een uur voordat de Iran Air vlucht uit Parijs zal landen op de luchthaven van Teheran hebben zich al duizenden mensen verzameld in de aankomsthal. Gadegeslagen door een portret van wijlen ayatollah Khomeiny, grondlegger van de bijna 25-jarige islamitische republiek, rollen mensen hun spandoeken uit voor Nobelprijswinnares Shirin Ebadi. De Iraanse, die afgelopen vrijdag in Parijs hoorde dat ze de Nobelprijs voor de Vrede had gewonnen, is door de overheid voorgesteld om in de VIP-ruimte te worden ontvangen. Maar Ebadi liet weten daar geen zin in te hebben: ,,Ik ging als gewone Iranirs en ik keer terug als gewone Iranirs .'

Er zijn echter weinig Iranirs s die zullen thuiskomen in een feestende, demonstrerende massa, waar vrouwen met witte hoofddoekjes bloemen rondstrooien en bejaarde mannen met hoornen brillen snoepjes uitdelen. De wachtenden zijn opgeroepen door vrouwen- en kinderrechten-organisaties, waar Ebadi zich erg voor inzet. Ze hebben de vrouwen gevraagd om wit te dragen 'als kleur van de vrede'.

Rond negen uur, de politie heeft de aankomsthal dan al ontruimd, voegen zich ook studenten bij de wachtenden. Met een megafoon roepen ze leuzen vr Ebadi en tegen het regime. ,,Khatami, schaam je!' roept de menigte in koor. De hervormingsgezinde president van Iran, twee keer gekozen door miljoenen jongeren en vrouwen, noemde de Nobelprijs gisteren ,,onbelangrijk' en vroeg zich gerriteerd af waarom hij ,,toch altijd maar reacties op alles moest geven', toen hem werd gevraagd naar zijn mening over de prijs voor de Iraanse.

,,Khatami, treed af!' brullen de mensen voor het vliegveld. Politieagenten kijken glazig toe. Een man houdt een bord boven zijn hoofd waarop een kaart van zijn land is getekend met prikkeldraad als grenslijn, over de rest van de kaart lopen tralies. ,,Iran is n grote gevangenis', staat erop. ,,Laat de politieke gevangenen vrij!' schreeuwen de wachtenden keer op keer. Te midden van al het politieke geweld flirten jongens en meisjes met elkaar, jengelen kinderen om snoep en zoeven bejaarden op elektrische scooters in de rondte, want boven alles is het feest vandaag.

President Khatami noemde het toekennen van de Nobelprijs voor de Vrede een politieke beslissing.

EBADI

'We veranderen Iran vreedzaam'

De aartsconservatieve krant Keihaan ging nog verder en omschreef Ebadi's prijs als verdere munitie voor het 'Amerikaans-zionistische' complot tegen Iran.

De regenboogcoalitie van hervormers die het vertrouwen van het volk hebben verloren omdat ze hun beloftes voor meer persoonlijke vrijheid, een betere economie en meer rechtszekerheid niet zijn nagekomen, heeft het toekennen van de prijs opgevat als bevestiging dat ze op de goede weg zijn. Afgevaardigden van het door hun gedomineerde parlement staan vooraan in de menigte om haar als eersten te begroeten en in het licht van haar glorie te staan.

,,Ik geloof die hervormers niet meer, ze zijn niets anders dan de conservatieven', zegt een man in de menigte. ,,Wij zijn het volk maar zij zijn onderdeel van het regime.' Hij slaat zijn arm om zijn vrouw die zegt te willen huilen van geluk. ,,Dankzij Ebadi's prijs zie de wereld wat hier aan de hand is. Onze jongeren zijn werkeloos en komen naar Europa, onze vrouwen worden onderdrukt en ons leven is gekidnapt door het regime', vertelt ze. ,,Ik hoop niet dat de knokploegen ons straks in elkaar komen slaan.'

Als het vliegtuig dan eindelijk is geland, blijkt het naar de aankomsthal voor binnenlandse vluchten te zijn gedirigeerd. De verwelkomers vermoeden vuil spel van de overheid, maar beginnen haastig aan de wandeling naar de drie kilometer verderop gelegen terminal. Daar voegen zich nog een paar duizend mensen bij de groep, die ongestoord verder gaat met het roepen van leuzen waarvoor je in Iran normaal de gevangenis ingaat.

Daar wacht de verlossing als Ebadi uiteindelijk op een podiumpje klimt en met een megafoon de menigte toespreekt. Mannen huilen en klappen, kinderen doen dansjes, ouden van dagen zwaaien met witte zakdoeken in de lucht. De menigte gilt alsof de Verlosser zelf de terminal is uitgewandeld. ,,Ik ga door met mijn werk', kraakt de Nobelprijswinnares door de megafoon. Gejuich. ,,De politieke gevangenen moeten vrij.' Gebrul. ,,Deze prijs is voor iedereen die gelooft in vrede, democratie en mensenrechten.' Gegil. Daarna trekt Ebadi zich terug: ,,Ik ben zo moe', verontschuldigt ze zich.

Op te terugweg staat een verloren groepje Baseej, de conservatieve knokploeg, in een hoekje. Ze hebben een spandoek gemaakt met daarop de tekst: ,,Wij feliciteren Ebadi niet met de prijs die de Amerikaan Jimmy Carter vorig jaar kreeg.'

In de menigte die langsloopt steken sommige mensen hun middelvinger op. Niemand wil met ze vechten.

,,Mensen loop door!', schreeuwt een meisje. ,,We gaan Iran vreedzaam veranderen.'

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 02-08-2003, Pagina 22, Zaterdags Bijvoegsel, Interview

'Mijn grootvader zou nu oppositie voeren in Iran'

Thomas Erdbrink

Kleinzoon van Khomeiny wil zijn land opnieuw bevrijden

Lange tijd wilde Seyed Hussein Khomeiny niets met politiek te maken hebben. Maar de vrijheid die de kleinzoon van de beroemde ayatollah in Irak geniet geeft hem goddelijke kracht. 'Slechte daden zijn als dolken in onze harten.'

De kleinzoon van wijlen ayatollah Ruhollah Khomeiny, grondlegger van de islamitische republiek Iran, verblijft in de Iraakse hoofdstad Bagdad. Seyed Hussein Khomeiny (45), een geestelijke van middelhoge rang, slaapt op een matrasje in een woning van een kennis. Naast zijn bed liggen een koran en een pistool. Buiten vliegt een Amerikaanse helikopter langs. ,,Er is hier zoveel gevaar, er zijn nog aanhangers van Saddam Hussein en natuurlijk de Iraanse geheime dienst, die zitten overal en zijn erg gevaarlijk', vertelt de jonge Khomeiny. ,,Maar de vrijheid hier is fantastisch.' De man met de machtigste achternaam van Iran is naar het door de Amerikanen bezette Irak gekomen om ,,uit te rusten', zegt hij.

Hij is niet de enige Iranirs die aan rust toe is. De islamitische republiek Iran verkeert in een diepe identiteitscrisis. De heilstaat die grootvader Khomeiny door middel van de islamitische revolutie van 1979 uit de grond stampte is veranderd in een stuurloos schip. Elk jaar weer emigreren meer dan 500.000 Iranirs s naar het Westen.

Er zijn problemen te over. Zo is er een heftige strijd gaande tussen de conservatieve en hervormingsgezinde geestelijken die het land leiden. De hervormers - schrijvers, intellectuelen en parlementsleden - sturen boze brieven aan de Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei, de opvolger van ayatollah Khomeiny. Ze wijzen Khamenei op de problemen waarmee Iran te maken heeft: werkloosheid, drugsgebruik en rechteloosheid. Ze vragen om goedkeuring van twee belangrijke hervormingsgezinde wetten en waarschuwen hem dat de tijd begint op te raken.

De conservatieve fractie, die leger, politie en rechtsprekende macht controleert, beantwoordt hun pleidooi met arrestaties, beperkende maatregelen voor de pers en intimidatie door knokploegen. Met name journalisten moeten het ontgelden. Hoewel de hervormingsgezinde partijen het parlement in handen hebben, zijn belangrijke wetsvoorstellen de afgelopen jaren afgekeurd of uitgekleed door de 'Raad van de Hoeders', een door de Opperste Leider aangewezen twaalftal dat wetten kan veton. De hervormingsgezinde president Mohammad Khatami, zes jaar geleden voor het eerst gekozen met een overweldigende meerderheid van stemmen, liet afgelopen maand weten dat hij opstapt als het volk hem niet meer wil.

Zijn landgenoten hebben alle hoop op verandering laten varen. Hun wensen voor meer persoonlijke vrijheid, meer rechtsgelijkheid en meer politieke keuzevrijheid stuiten telkens weer op de begrenzingen van de islamitische republiek. De mening van moskee en staat, samengebracht in n man, de Opperste Leider, past moeilijk in een systeem van checks and balances, een rechtsstaat met vrijheid van meningsuiting.

Tegenwoordig is de kleinste aanleiding voldoende om de straten in de Iraanse hoofdstad Teheran ,,druk' te krijgen, zoals dat in het Farsi heet. Zes weken geleden waren er protesten in de hoofdstad, nadat studenten demonstreerden tegen de gedeeltelijke privatisering van de universiteit. Tien dagen lang trokken gewone burgers met hun auto's door de stad. Er zijn landelijk vierduizend demonstranten opgepakt; een van hen, de Canadees-Iraanse persfotografe Zahra Kazemi kwam tijdens haar detentie door een klap op het hoofd om het leven. Volgens de conservatieve openbare aanklager Montazeri verdienden sommige gevangenen de doodstraf.

Hussein Khomeiny was al eerder in Irak. Samen met zijn vader en zijn beroemde grootvader in ballingschap woonde hij van 1964 tot 1978 in Najaf (Irak), waar de grondlegger van de sjiitische tak van de islam, imam Ali, begraven ligt. Verbannen door de sjah studeerde hij in de heilige stad, en woonde hij vele bijeenkomsten van ayatollah Khomeiny bij. Vanuit Najaf werden tapes met toespraken van de religieuze leider verspreid onder zijn miljoenen volgelingen in Iran. Op 23 oktober 1977, na een bezoek van verdachte mannen, stierf Seyed Mustafa Khomeiny, Husseins vader - volgens officile bronnen aan een hartaanval. Maar de familie vermoedt dat hij werd vergiftigd. ,,Mijn vader was de belangrijkste raadgever van ayatollah Khomeiny. Na zijn dood heb ik me acht jaar lang met politiek beziggehouden, vooral in de revolutiejaren van 1979 en 1980', vertelt Seyed Hussein Khomeiny terwijl hij met n oog naar de nieuwszender Al-Jazira kijkt. Een Amerikaanse vrachtwagen staat in brand en mensen dansen voor de vlammen. ,,Zet maar uit', zucht hij.

Het waren de jaren waarin Khomeiny zijn voormalige medestanders n voor n uitschakelde. De religieuze leider had voor de omwenteling beloofd terug te keren naar zijn islamitische opleidingsinstituut in de Iraanse stad Qom, maar in plaats daarvan greep hij de macht. ,,Hij had beter wl naar Qom kunnen gaan. Dan was het probleem van de religieuze overheid voorkomen', zegt kleinzoon Hussein. De zoon van Khomeiny's oogappel werd in de eerste chaotische jaren na de revolutie veel gezien met seculiere politici. Zijn opa dreigde hem met een spreekverbod. In 1985 gaf Hussein zijn laatste openbare toespraak. ,,Daarin wees ik de moorden, de terreur en de martelingen en alles wat er in Iran gebeurde af. Daarna stapte ik uit de politiek: het was mijn eigen beslissing.'

Maar de jonge Khomeiny kan niet langer zwijgen. De regimewisseling in Irak heeft hem diep geraakt. ,,De vrije atmosfeer in Irak geeft me goddelijke kracht om over Iran te praten. Ik heb er slechte dingen gezien, de slechte daden zijn als dolken in onze harten. Daarom praat ik nu: de Iraanse religieuze dictatuur kan me hier niet tegenhouden.'

Wordt Khomeiny's erfenis goed bewaakt door zijn opvolger ayatollah Ali Khamenei?

,,Ali Khamenei mist het natuurlijke leiderschap van Khomeiny. Hij is een gewone geestelijke, zoals alle andere politici dat ook zijn. De mensen die in Iran de lakens uitdelen hebben sommige delen van Khomeiny's erfenis weten te behouden. De 'naam' van mijn grootvader bijvoorbeeld. Mensen in de regering gebruiken de naam Khomeiny om hun daden een legitiem karakter te geven. Ze roepen 'Khomeiny' en beweren dan namens hem te handelen. Vergeet niet, dit blijft Iran, zijn naam heeft macht. Maar de status van mijn grootvader hebben ze absoluut niet: het zijn kleine mensen die alleen dankzij de macht van de ayatollah op hoge posities konden komen. Zelf was hun dat nooit gelukt: het zijn dwergen.'

Wat vindt u van de huidige situatie in Iran? Er zijn protesten, de hervormingsbeweging is vastgelopen en conservatieve knokploegen intimideren studenten.

,,Het volk is ontevreden over de huidige situatie en treurig over wat er gebeurt in naam van religie. De Iranirs s zien dat er lelijke dingen worden gedaan tegen het volk uit naam van God en de heilige twaalf imams. Hun voornaamste eis is dat er niet langer misbruik mag worden gemaakt van de islam. Verder willen zij economische verbeteringen en politieke verandering. De Iraanse leiders zijn onverantwoordelijk en onvolwassen. Er wordt niet gedacht aan volk, islam en revolutie. Als die knokploegen er bijvoorbeeld niet waren geweest, dan zouden de mensen ook niet tot vechten zijn uitgedaagd.

,,God zij dank is er een diepgewortelde vrijheidsdrang. Mensen zijn bereid tot onbeperkte offers. Dit is de geschiedenis van Iran. Deze opofferingsgezindheid kan ons vrijheid verschaffen. Als Khomeiny nog leefde, zou hij als een van de eersten oppositie voeren tegen de dingen die er nu gebeuren in Iran. Daar ben ik van overtuigd.'

Er is een nieuwe regel in Iran die vrouwen verbiedt modieuze korte mantels te dragen, waarbij het been boven de knie zichtbaar wordt.

,,Door diep op dit soort kleine zaken in te gaan maken de machthebbers de mensen boos. Het volk ziet dit soort regels als onbelangrijk en raar. Deze decreten ondermijnen de waarden van de islamitische revolutie in Iran. Ik vind dat men vrij moet zijn om over persoonlijke zaken te beslissen. Kijk naar het dragen van een hoofddoekje. Dat is verplicht in Iran. Maar in de koran staat dat vrouwen zelf mogen kiezen of ze er een omdoen.'

Was de islamitische revolutie een vergissing?

,,Laten we over het heden praten.'

Hoe denkt u over de hervormingsgezinde president Mohammad Khatami en de andere hervormers? Ze hebben de meerderheid in het Iraanse parlement en Khatami is bezig aan zijn tweede termijn.

,,Khatami is een symbool geworden. Hij was succesvol en is de reden geweest voor verandering in de Iraanse maatschappij. Maar zijn missie is voorbij: Khatami heeft geen toekomst. Hij heeft niets meer te geven. Sommige van de hervormers zijn gelovigen en houden van vrijheid. Maar als groep worden ze gezien als onderdeel van het systeem. Daarom vertrouwt het volk ze niet.'

Veel Iraanse intellectuelen pleiten voor een scheiding van religie en staat in Iran. Wat vindt u daarvan?

,,Die scheiding is een van mijn belangrijkste eisen. Niet alleen vanuit politiek perspectief, maar ook om religieuze redenen. Ieder politiek systeem moet gebaseerd zijn op de scheiding van moskee en staat. Totdat de verloren twaalfde imam, de mehdi (de messias), komt, kan niemand uit naam van God regeren, vind ik. Alleen de onfeilbare imams (de sjiitische profeten) kunnen religieus heersen en jurisprudentie uitschrijven. Dit is alleen voor hen weggelegd en dat is fundamenteel. Zelfs mijn grootvader was uiteindelijk een gewoon mens.'

Uw grootvader heeft het idee gelanceerd dat n man dicht bij God, een zeer hoge geestelijke en uitstekend politicus, een land kan leiden: het idee van de 'Opperste Jurisprudent'. Hij bracht het idee in praktijk in Iran en tot op de dag van vandaag wordt het land zo geregeerd. U wijst dit af?

,,Sjiitische geestelijken hangen de theorie aan dat het geloof kan regeren via Velajat-e fahiq, een combinatie van geestelijk en politiek leiderschap. Dit is een punt van discussie. Veel voorname geestelijken zijn het hier niet mee eens, vooral degenen die hiermee de afgelopen jaren ervaring hebben opgedaan in Iran. Khomeiny was die mening in zijn jonge jaren ook toegedaan, maar hij kwam daar aan het eind van de jaren '50 op terug. In de jaren '60 en '70 werkte hij de Velajat-e Fahiq verder uit. Uiteindelijk werd het een van de belangrijkste onderdelen van het Iraanse systeem.

,,Als wetenschapper en eerlijk man heeft ayatollah Khomeiny altijd het recht van gedachten te veranderen. Rechtschapen mensen kunnen hun mening veranderen. Khomeiny zou dit, wetende wat er is gebeurd in Iran, ook hebben gedaan. Er is nu een religieuze dictatuur - de ergste vorm van onderdrukking.'

Wat dacht u bij de protesten tegen de regering, vijf weken geleden?

,,Ik hoop dat de protesten de eerste steen zijn voor de verrassing die de Iranirs s verwachten.'

Wat moet er nu gebeuren in Iran?

,,De Iranirs s zijn erg religieus en vertrouwen op goddelijke interventie. Ik verwacht de verandering in Iran spoedig. We verwachten en hopen op een grote verrassing in Iran.'

Een grote verrassing?

,,Een stap richting vrijheid. En daar is een goede basis voor in Iran. De mensen die de fundamenten daarvoor hebben gelegd kunnen de weg naar de vrijheid voltooien. Wat er gaat gebeuren weet ik niet, anders zou ik ook niet van een verrassing spreken. Ik heb goede connecties met mensen binnen de overheid, de geheime dienst en andere takken van de regering. Mensen die sympathiseren met het vrijheidsprincipe. De gewelddadige dood van mijn vader was destijds de start van de islamitische revolutie. Ik ben zijn zoon: ik ken heel veel mensen in Iran. Maar ik heb nooit iets te maken gehad met het verraad en de moorden die na de revolutie volgden. Heel veel mensen denken zoals ik. Het is echter niet zo dat we een vooropgezet plan hebben om ons doel te bereiken.'

Sommige leiders in Irak willen dat het land een plek wordt waar oppositieleden uit de buurlanden kunnen samenkomen. Een plek om vrijuit te kunnen spreken over de toekomst van die landen. Denkt u dat Irak een toevluchtsoord zal worden voor geestelijke en politieke dissidenten uit Iran?

,,Ik hoop dat Irak een plek wordt waar de vrijheid kan worden gepropageerd - zonder tussenkomst van de duivels en hun volgelingen, de Iraanse overheid en de overblijfselen van Saddams regime. Als de situatie in Irak wat gekalmeerd is, verwacht ik dat veel leden van de Iraanse elite hierheen zullen trekken: klerken, maar ook intellectuelen, nationalisten, en andere mensen die de vrijheid omarmen en zich verantwoordelijk voelen voor ons volk en ons land. In Irak kunnen ze vrijuit hun mening uiten. Het vrije Irak wordt een plaats vanwaaruit aan de vrijheid van Iran kan worden gewerkt. De Iraanse overheid maakt zich waarschijnlijk vooral zorgen over de heilige stad Najaf (waar veel andersdenkende sjiitische geestelijken wonen, red.). Een van onze belangrijkste heiligen, imam Hussein, is hier gestorven voor de vrijheid. Hij ligt hier begraven en de Iranirs s hebben hem in hun hart gesloten. Hij zal een voorbeeld voor ons zijn.'

U, de kleinzoon van de grondlegger van de islamitische republiek Iran, hoopt vanuit Irak het Iraanse regime te beindigen?

,,Ja, ik hoop dat er snel vrijheid komt in Iran. Als God het wil, zal ik vanuit hier actief werken aan de verwezenlijking van vrijheid en stabiliteit in Iran. Het zou mij met trots vervullen als ik in dat proces een leidende rol zou kunnen vervullen. Moge God mij daarbij helpen. Ik zou de vrijheid in Iran graag naderbij brengen - al was het maar n stap.'

U vindt dat de Amerikanen vrijheid in Irak hebben gebracht. Bent u van mening dat ze dat ook in uw vaderland moeten doen?

,,Vrijheid gaat voor brood, vrijheid gaat voor alles. Als alleen de Amerikanen vrijheid kunnen brengen, laat ze dat dan maar doen.'

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 02-08-2003, Pagina 1, Voorpagina

Nazaat Khomeiny voert oppositie

Door Thomas Erdbrink

BAGDAD, 2 AUG.

De kleinzoon van wijlen Ayatollah Ruhollah Khomeiny, grondlegger van de islamitische republiek Iran, wil vanuit Irak oppositie gaan voeren tegen het huidige Iraanse regime. Seyed Hussein Khomeiny (45) noemt de Iraanse leiders 'dwergen', die slechts kunnen doorregeren door een beroep te doen op de herinnering aan zijn grootvader. Hij vindt dat Iran een religieuze dictatuur is geworden. Volgens hem is het volk ontevreden.

De jonge Khomeiny verblijft sinds twintig dagen in de woning van een prominente Iraakse shi'itische geestelijke, een studievriend. Van 1964 tot 1978 woonde hij ook in Irak, toen zijn familie was verbannen door de sjah van Perzi, het latere Iran.

De geestelijke van middelhoge rang vindt dat er in Irak een atmosfeer van vrijheid heerst. Hij denkt dat veel Iraanse dissidenten zijn stap zullen volgen en ook naar Irak zullen komen. ,,Ik hoop dat dit een verzamelpunt wordt van waaruit de Iraanse vrijheid kan worden gepropageerd'. De afgelopen maanden hebben diverse bronnen in het Pentagon en het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken gesproken over de mogelijkheid Iran vanuit het buurland met propaganda te bestoken.

In een interview met NRC Handelsblad zegt Seyed Hussein Khomeiny binnenkort veranderingen in Iran te verwachten. Hij keert zich tegen het idee van religieus leiderschap en pleit voor scheiding van religie en staat. In zijn vaderland staan hoge gevangenisstraffen op het uiten van dit soort ideen.

Khomeiny's kleinzoon heeft zich lang geleden teruggetrokken uit de Iraanse politieke arena, omdat veel van zijn denkbeelden te 'liberaal' werden gevonden. Zijn grootvader dreigde hem halverwege de jaren tachtig met een spreekverbod, vanwege zijn goede banden met seculiere partijen in Iran. Hij zegt dat ayatollah Khomeiny als hij nog had geleefd de oppositie tegen het huidige Iraanse bewind had geleid.

ZATERDAGS BIJVOEGSEL: pagina 22

Restricties: ja

_____________________________________________________

NRC Handelsblad van 19-07-2003, Pagina 5, buitenland

Door Thomas Erdbrink

TEHERAN, 19 JULI.

In Iran is de keuken het hart van het huis

Nous-e jan

In Iran eten de kinderen liever Iraans dan een steak. Derde deel van een serie over de maaltijd in het buitenland. Nous-e Jan, eet smakelijk.

Schoonmoeder Gila Tavakolian schept de tahchin op (foto Newsha Tavakolian)

In de zalmroze keuken van mijn schoonmoeder Gila Tavakolian is nooit een vuiltje te vinden. Het megalomane gasfornuis met vijf pitten blinkt alsof het nooit wordt gebruikt. De tweedeursijskast met ijsblokjesautomaat is gedisciplineerd behangen met praalfoto's van de dochters des huize. Aan de klep van de oven hangt een sierdroogdoekje dat ik maandenlang boers en onwetend heb bevuild met vieze natte handen. De glazen tafel, altijd bedekt met een plastic bloemenkleed en vergezeld van negen zilverroze stoelen, is het kloppende hart van de keuken en het huis. Vanaf het ontbijt, rond negen uur 's ochtends, tot diep in de nacht zit men rond de tafel en als er niemand is, zit Gila (45) er zelf. Er wordt gepraat, geruzied, gelezen, gebeld en, het belangrijkste, gegeten.

Wijlen ayatollah Ruhollah Khomeiny, grondlegger van de islamitische republiek Iran, was een sobere man die niet veel om eten gaf, maar zijn volk denkt daar heel anders over. Eten is onderdeel van de volksaard. Bij feestdagen, de aanschaf van grote nieuwe spullen of het halen van examens deelt men shirini uit; cakejes, taartjes en andere zoetigheid. Het standaardvoedsel is kebab: vleesspiezen van gehakt lamsvlees overladen met kruiden of gelige stukken kip die boven - het liefst - een houtskoolvuur worden gaar gemaakt. Er wordt in Iran gezond gesnackt: ieder huishouden beschikt het gehele jaar door over allerhande soorten sappig seizoensfruit. Dikke kersen, zachte perziken en enorme watermeloenen dienen als tussendoortje.

Nadat Gila het ontbijt heeft opgeruimd, de vieze borden en tupperware met feta-kaas zijn achteloos door de rest van de familie achtergelaten, begint het werk voor de lunch. Vandaag staat het traditionele Perzische gerecht tahchin op het menu, wat letterlijk 'eindlaag' betekent. Het is een soort kip-rijst mix, gestapeld zoals een lasagneschotel. Veel te weinig voor de zeker twaalf hongerige magen die ervan moeten eten, dus maakt Gila er ook nog soep bij en een speciaal zomertoetje. ,,Mijn kinderen houden alleen van Iraans voedsel. Soms maak ik steaks voor ze klaar, maar dat eten ze niet op.' Zuchtend zet ze het gestripte vlees van anderhalve kip op het vuur, dat zeker anderhalf uur lang moet sudderen.

Er zijn soms weken dat ik mijn schoonmoeder ervan verdenk het huis niet te verlaten. ,,In de stad word ik depressief, hier heb ik het tenminste voor het zeggen,' zegt ze dan, doelend op islamitische wetten. En het is een hele baan om het huishouden te doen, alles moet schoon zijn. Binnenshuis wordt er geen hoofddoek gedragen en mijn schoonvader mag slechts de kebabspiezen omdraaien op de vrijdaglunch. ,,Dat vinden ze dan nog knap van hem ook!', zegt Gila verontwaardigd.

Langzaamaan komt de keuken tot leven. Dochter Negin (16) eet een groot bord vol kersen leeg, terwijl ze non-stop telefoneert. De kip is klaar en de rijst, die dertig minuten heeft staan sudderen ook. ,,Nu komt het belangrijkste', zegt ze. Gedisciplineerd begint ze aan de mix die de tahchin moet gaan binden. Een liter vette yoghurt wordt omgekeerd in een grote porseleinen kom. Vervolgens giet ze het eigeel van zes eieren erdoorheen, wat zout en - niet vergeten - een paar snufjes saffraanpoeder. Na driftig roeren is het mengsel klaar. De helft ervan giet ze over de stukjes kip, de andere helft gaat door een deel van de nu nog kleverige rijst. Gila vet een grote ovenschaal zeer overdadig in met olie. Als een architect begint ze met de bouw van de lagen, die ieder ongeveer 1,5 centimeter dik zijn. Eerst de gele rijst, dan de kip en daarna de overgebleven witte rijst. Nadat er een flinke lap zilverfolie over de bak is gedaan, schuift Gila het mengsel voor anderhalf uur de niet voorverwarmde oven in, waarna ze de knop op 180 graden zet.

Zoals gebruikelijk stroomt rond n uur de keuken vol met hongerige gasten. Tante Janet, terug in Iran op vakantie vanuit Los Angeles, spreekt honderduit over de Botox-operatie die ze een paar uur later - in Iran lekker goedkoop - zal ondergaan om haar rimpels te laten verwijderen. Een uitgemergelde Perzische straatkat steekt zijn kop rond de schuifdeur en wordt beloond met kippenbotjes. Oma en opa, die een verdieping lager wonen, pakken een stoel, klagend over de hitte. De buurvrouw, haar gezicht strak van een eerdere operatie, komt advies geven aan Gila's zus. Aan tafel wordt Farsi, Koerdisch en Engels gepraat, door elkaar en op luide toon.

Als de tahchin klaar is, keert Gila de schaal om op een groot bord en snijdt de plak in vierkante blokjes. De onderkant is lichtbruinig, iets wat mijn schoonmoeder tot grote tevredenheid stemt; licht aangebakken rijst vinden Iranirs s heerlijk. Over ieder blokje worden gedroogde bessen gestrooid.

Onder luid gejuich wordt de lunch opgediend. Na afloop is de dank allereerst voor God en daarna voor moeder die zuchtend de borden verzamelt voor de afwas. Kinderen en gasten verlaten voldaan de tafel: Gila is baas in huis, maar zonder werknemers. Soms is ze moe en bestelt ze eten, maar dat is duur. Een Iraanse familie is groot; daarom moet je alles zelf doen.

Onze correspondenten kijken deze zomer met extra aandacht naar lokale maaltijden en eetgewoonten. De eerste twee delen van de serie verschenen op 2 en 11 juli en zijn te lezen op www.nrc.nl.

Ingredinten voor tahchin

Gila kookte voor 12 personen.

Voor 2 personen is ongeveer nodig:

250 gram kipfilet

200 gram Iraanse/droge rijst

2 eieren

300 ml (Turkse) yoghurt

4 theelepels saffraan

1 eetlepel bloem

zakje gedroogde bessen

Restricties: ja

_____________________________________________________