Onze Man in Teheran

Iran 2005 | 2004 | 2003 :: Irak 2005 | 2004 | 2003 ::: Libanon ::: de regio

NRC Handelsblad van 12-02-2005, Pagina 4, Buitenland, Achtergron

De nalatenschap van Mossadeq

Door onze correspondent Thomas Erdbrink
AHMAD ABAD, 12 FEBR.

De verstoorde relatie tussen Iran en de Verenigde Staten In 1953 voerden de Verenigde Staten een regimewijziging uit in Iran met de staatsgreep tegen Mossadeq. Veel Iranirs zijn ervan overtuigd dat Washington nu weer in die richting denkt.

Het voormalige ballingsoord van Irans belangrijkste democratisch gekozen minister-president ligt verlaten in de sneeuw. Een brede laan, geflankeerd door bomen leidt naar een statige, rode villa die door kou en wind in bezit is genomen.

In dit Iraanse landhuis nabij Teheran bracht Mohammad Mossadeq eenzaam de laatste elf jaar van zijn leven door. De populaire minister-president nationaliseerde de Iraanse olie-industrie tegen de wil van het Westen in. In 1953 werd hij afgezet tijdens een door de Verenigde Staten georganiseerde staatsgreep. Niet met bommen, maar met geld orkestreerden CIA-agenten de eerste Amerikaanse regimewijziging in het Midden-Oosten.

Mossadeq, De kampioen van het Iraanse volk, ligt nu begraven onder de vloer van zijn eetkamer. Het koude vertrek hangt vol met portretten van de immer melancholisch kijkende ex-minister-president. ,,De staatsgreep door de Amerikanen heeft de levens van generaties Iranirs verpest, verzucht Abdulfathi Takrousta (62), een voormalige kok van Mossadeq. ,,Laat het niet weer gebeuren.

Meer dan een halve eeuw na de staatsgreep staat Iran weer onder Amerikaanse druk. Weer gaat de ruzie om onafhankelijkheid van Iran, niet om eigen olie te kunnen verkopen dit keer, maar om zelf uranium te mogen verrijken. Hoewel het nucleaire non-proliferatieverdrag dat niet verbiedt, eist het Westen dat Iran zijn verrijkingsprogramma definitief staakt. Het kan immers ook voor de aanmaak van kernwapens worden gebruikt, waarvan met name Amerika Iran verdenkt.

Amerikaanse leiders hebben Iran de laatste weken verscheidene malen gewaarschuwd in laatste instantie geweld niet uit te sluiten als dat nodig is om een Iraans kernwapen te voorkomen. Het is de nieuwste fase in de vaak verstoorde relatie tussen beide landen. Een relatie die leidde van het omverrijden van een hek naar de islamitische revolutie van ayatollah Khomeiny in 1979, de bezetting van de Amerikaanse ambassade in Teheran en de befaamde As van het Kwaad toespraak van de Amerikaanse president George Bush in 2002.

,,Alle problemen begonnen toen de poort van het huis van Mossadeq in Teheran onverwachts werd opengebroken door een jeep, zegt kok Takrousta. In zijn tienerjaren werkte hij in de keuken van Mossadeq, nu leeft hij als opzichter nabij de villa. Met zijn hand veegt hij de sneeuw van een roestig, lossstaand hek in de achtertuin. ,,Toen de legerofficieren door dit hek binnenreden wisten we dat de staatsgreep tegen de vader van de natie was begonnen, zegt Takrousta.

De Amerikanen spaarden kosten noch moeite om de regering van Mossadeq ten val te brengen. Voornamelijk omdat ze vreesden dat de Sovjet-Unie de Iraanse olie in handen zou krijgen. Vanuit de kelder van de Amerikaanse ambassade in Teheran organiseerde Kermit Roosevelt, kleinzoon van de befaamde Amerikaanse president, binnen enkele maanden een staatsgreep. Zo kwam de macht volledig in handen van de op Amerika georinteerde sjah en de olie in de ruimen van Westerse tankers.

,,Alle ellende tussen Iran en Amerika is toen begonnen, vindt Takrousta terwijl hij naast het graf van de afgezette Iraanse minister-president staat. De sneeuw valt met dikke vlokken. ,,Mensen kregen een hekel aan de sjah, ze zagen dat hij een marionet van de Verenigde Staten was, een onderdrukker. In 1979 hebben we gezien wat ervan is gekomen, zegt Takrousta. Zijn vrouw knikt instemmend. ,,De islamitische revolutie, antwoordt ze.

De revolutie van ayatollah Khomeiny, deze week 26 jaar geleden, was ingegeven door onvrede over de sjah die mede dankzij de staatsgreep in een dictator was veranderd. Met leuzen tegen Amerikaans imperialisme en voor onafhankelijkheid, vulden de fundamentalisten het machtsvacum. Een paar maanden na de omwenteling gijzelden religieuze studenten 52 medewerkers van de Amerikaanse ambassade in Teheran.

,,Iedereen vreesde dat de Verenigde Staten de staatsgreep van 1953 zouden herhalen, dus hebben ze het spionnennest bezet, zegt de 20-jarige Jafar over de bezetting van de ambassade. Jafar, rondleider in het gebouw van de voormalige Amerikaanse ambassade in Teheran - nu een legerbasis en museum - loodst bezoekers langs Amerikaanse communicatieruimtes, poppen die gegijzelde Amerikanen moeten voorstellen en talloze kunstwerken genspireerd op Amerikaanse ,,misdaden, zoals Hiroshima en Abu Ghraib.

,,De Amerikanen kunnen geen zak doen, zei een trotse Khomeiny destijds tegen de bezetters van de ambassade. Pas 444 dagen en een mislukte Amerikaanse reddingsoperatie later werden de gijzelaars vrijgelaten. Maar alleen nadat Amerika had beloofd zich nooit meer met interne Iraanse aangelegenheden te bemoeien. De ambassade is nooit heropend.

,,Onze leider zegt: alle Amerikaanse presidenten hebben iets geprobeerd tegen de islamitische republiek en niet n is er geslaagd. Laat ze maar komen met hun bommen. Ik ben niet bang, zegt gids Jafar. Ten afscheid geeft hij een zakje snoep en een sticker met de tekst: Dood aan Amerika.

Hervormer Mustafa Tadjzadeh, ex-onderminister van Binnenlandse Zaken, dacht ooit anders over die leus. De kleine man is een van de denkers van de hervormingsbeweging die onder leiding van de Iraanse president Mohammad Khatami sinds 1997 allerlei taboes probeerde te doorbreken. Betere verhoudingen met de Verenigde Staten stonden bovenaan de lijst. Khatami bepleitte een dialoog tussen beschavingen en toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright bood namens de Verenigde Staten excuses aan voor de staatsgreep tegen Mossadeq.

,,Tijdens de oorlog in Afghanistan in 2001 werkten we op hoog niveau samen tegen de Talibaan, zegt Tadjzadeh. Iraanse steun en informatie redde levens van Amerikaanse soldaten.

De goede contacten met de Amerikanen en de democratische herverkiezing van president Mohammad Khatami gaf de hervormers hoop de contacten met de Amerikanen volledig te herstellen. ,,Maar toen kwam Bush in 2002 opeens met de toespraak waarin hij Iran onderdeel van de As van het Kwaad noemde. We waren compleet verbijsterd. Was dit de dank voor onze hulp en toenaderingspogingen?!, zegt Tadjzadeh.

Volgens hem heeft de As van het Kwaad toespraak de hervormingsbeweging in Iran veel schade berokkend. Verzoeken om meer vrijheid worden door de Iraanse conservatieven nu uitgelegd als zwichten voor Amerikaanse druk. ,,Bij een aanval zal iedereen achter het regime gaan staan, voorspelt Tadjzadeh. ,,Ook de mensen die nu een hekel aan het islamitische regime hebben.

De kok van de afgezette Mossadeq doet de deur van de kamer waarin zijn voormalige minister-president ligt begraven, voorzichtig dicht. ,,Als de Amerikanen ons nu aanvallen begaan ze dezelfde fout als tijdens de staatsgreep, zegt Abdulfathi Takrousta terwijl hij zijn schoenen aantrekt. ,,De gevolgen zullen nog tientallen jaren later merkbaar zijn.

Een vrouw met een Nike-muts luistert naar een toespraak van de Iraanse president Khatami ter gelegenheid van de 26ste verjaardag van de islamitische revolutie. Een andere vrouw houdt een portret van Opperste Leider Khamenei omhoog. (Foto Newsha Tavakolian)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 27-01-2005, Pagina 16, Economie / Achtergrond

Beurshandel maakt Iran modern

Thomas Erdbrink

Beurs Teheran floreert dankzij privatisering en kleine belegger

De beurs van Teheran bloeit. Dankzij de economische voorspoed en de stijging van de olieprijs is er veel geld in omloop, ook bij particulieren. Aandelen zijn populairder als belegging dan huizen en autos. ,,De beurs maakt ons tot individuen en helpt bij de opbouw van een civil society.

Met haar afstudeerproject tegen de borst geklemd, staart Zahra Taheri-Rad (24) naar het elektronische mededelingenbord boven de vloer van de beurs van Teheran. ,,Ik hou van geld, veel geld, zegt de studente industrile vormgeving, tevens belegger. Net als de mannen om haar heen volgt ze de steeds verspringende cijfers op het bord. En verdieping lager voeren beurshandelaren telefonisch hun transacties af. De vloer zelf is op dit moment een oase van rust.

Schijn bedriegt. De Teheran Stock Exchange is de meest winstgevende beurs in het Midden-Oosten. Ondanks een recente daling in de handel door Amerikaanse (oorlogs)dreiging staat de beurs al drie jaar in de top drie van meest winstgevende beursen ter wereld. Investeerders konden vorige jaar rekenen op een gemiddelde waardestijging van hun aandelen van 51 procent met uitschieters tot 125 procent. Het afgelopen jaar werd er veertig miljard dollar omgezet.

De jonge Zahra Taheri-Rad moet zich door een haag van mannen heen wringen. Het is dringen om een plaatsje voor de glazen wand te bemachtigen die de investeerders een goede blik op de beursvloer biedt. Een paar maanden geleden, toen ze voor het eerst naar de beurs ging, vroegen haar vriendinnen of ze gek was geworden. Sommigen vonden het niet passend voor een Iraanse vrouw om tussen mannen te staan, en zo geld te verdienen. ,,Maar nu ik veel winst maak hoor ik niemand meer. Mijn vriendinnen willen ook komen, zegt Taheri-Rad lachend. ,,Ik ben onafhankelijk geworden door mijn investeringen hier. Ik hoef mijn ouders niet meer om geld te vragen en kan de man trouwen die ik wil. Lang leve de beurs van Teheran.

Zij en de andere honderden Iranirs die vandaag samengepakt voor het glas de stijgende beurs volgen, maken deel uit van een steeds groter groeiend leger van kleine beleggers. Jarenlang was de beurs van Teheran een slapend instituut waar alleen overheidsbedrijven in elkaars aandelen handelden. Sinds de Iraanse huizenmarkt zich twee jaar geleden stabiliseerde na een lange periode van prijsstijgingen, ontdekten investeerders dat ze op de beurs een beter rendement konden halen. Twintig procent van de investeerders op de beurs zijn nu kleine beleggers, de rest van de handel wordt nog steeds gedreven door overheidsbedrijven.

Volgens een recent onderzoek van de Iraanse krant Hamshari is het gemiddelde bedrag dat een spaarder in de lokale beurs steekt het afgelopen jaar met 330 procent toegenomen. Ook het aantal bedrijven dat een beursgang heeft gemaakt is toegenomen van 300 tot 407. Met een grote privatiseringsronde in zicht maakt de beurs zich op voor een enorme groei.

Irans bekendste beursanalist en investeerder dr. Ali Ahmadi (30), komt vrijwel nooit meer op de beurs. Zijn handel doet hij alleen nog per telefoon. Zijn chauffeur rijdt hem van huis naar kantoor en verder niet, of het moet naar een van de duizend jaarvergaderingen zijn die hij de afgelopen tien jaar heeft bezocht. Sinds hij op zijn negentiende zijn eerste schreden in de beleggerswereld deed, is Ahmadi uitgegroeid tot de mondigste kleine belegger van de Teheraanse beurs. Het heeft zijn vruchten afgeworpen: hij een van de rijkste selfmade beursinvesteerders van Iran. Hij schat dat hij de afgelopen tien jaar ongeveer tien miljoen dollar heeft verdiend. ,,De komende tien jaar wordt dat een miljard, zegt hij zelfverzekerd.

Dr. Ahmadi is een excentrieke man met een rode drie-dagen baard en een groen pak met gouden knopen. Hij groeide op in een van Teherans armste wijken. Hoewel Ahmadi nooit in Nederland is geweest, kan hij de tien grootste bedrijven op de Amsterdamse beurs moeiteloos opnoemen. Evenals het aantal containers dat jaarlijks wordt omgeslagen op de Rotterdamse haven, de voornaam van de koningin en het aantal fietsen in Nederland. Hij kan dezelfde weetjes ook opdreunen over landen als Chili of Canada, als hem dat lukraak wordt gevraagd. ,,Ik ben een genie, zegt hij zonder blikken of blozen tijdens een lunch met kip-kabab en rijst. Zijn vier telefoons liggen naast zijn bord.

Volgens Ahmadi is de Iraanse beurs geen luchtbel en is er de komende tien jaar ruimte voor een nog veel grotere stijging. De belangrijkste reden is dat de Iraanse economie, ondanks alle politieke problemen, in de lift zit. Afgelopen maand werden de nieuwe, officile werkloosheidscijfers bekend: 10,4 procent, een daling van vijf procent. Ook de recente beslissing van Irans grondwettelijke arbitragecommissie om vrijwel alle sectoren van de door de overheid beheerste economie te privatiseren, is voor Ahmadi reden een grote stijging te verwachten.

,,Zoveel Iraanse bedrijven die eerst niet op de beurs vertegenwoordigd waren, zullen hun beursgang maken, zegt de analist. ,,Er zullen honderden bedrijven bij komen. Sinds de revolutie zijn de bank-, luchtvaart-, scheepsvaart-, distributie-, groothandel- en verzekeringssectoren in handen van de overheid en kan er op de beurs daar nog niet in worden gehandeld. Dat verandert met ingang van het Iraanse nieuwjaar op 21 maart. Ahmadi: ,,Alle beursgenoteerde bedrijven zijn op dit moment industrieel. Die maken cement, autos en wasmiddelen, legt Ahmadi uit. ,,Met de nieuwe sectoren erbij zal het handelsvolume nog veel hoger worden.

Daarnaast is het ook zeer goedkoop om te handelen op de beurs van Teheran. De commissiekosten bedragen slechts twee procent per transactie, tamelijk laag voor een niet-Westers land. Ook de aandelen zelf zijn vrij goedkoop. Nieuwe bedrijven melden zich iedere week aan op de beursvloer. De aandelen kosten vaak niet meer dan anderhalve euro per stuk.

Ook verwacht Ahmadi dat meer mensen dezelfde stap zullen nemen als studente Zahra Taheri-Rad. ,,Er zijn zeventig miljoen Iranirs, maar volgens een onofficile schatting bezit slechts twee drie miljoen van hen aandelen. De komende jaren zullen meer particulieren op de beurs gaan handelen en krijgen we hogere volumes, voorspelt hij. Het management van de Teheran Stock Exchange speelt slim in op de aandacht van mogelijke beleggers door in twintig grote steden handelsvloeren te openen, zodat investeerders letterlijk dichter bij de beurs kunnen komen. Deze week werd de zesde beursvloer geopend in de stad Yazd, anderhalf uur vliegen ten zuiden van Teheran, en er wordt gedacht aan dependances in de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein.

De voorzitter van de Teheraanse beurs Abdo Hossein Tabrizi deelt deze zonnige toekomstvoorspelling. ,,Er is heel veel geld voorhanden door de stijging van de olieprijs, zegt hij in een telefonisch interview. ,,Dat moet ergens worden genvesteerd. Volgens de voorzitter keren de Iranirs zich steeds meer af van de traditionele investeringssectoren als huizen, goud en autos. ,,Aandelen, pensioenen en levensverzekeringen: financile producten zijn enorm populair aan het worden.

Ook komen er investeringen uit het buitenland. Ook al is de beurs vooralsnog gesloten voor buitenlanders, Iranirs die over de grenzen wonen, mogen hun vergaarde fortuin wel ongestoord in Iran investeren. ,,Als we iedereen maar toelaten op de markt dan creren we een prijsbubble, denkt Tabrizi. ,,Daarnaast zijn we genteresseerd in lange termijn investeringen, en niet in buitenlanders die hier even snel geld willen verdienen.

Wel denkt Abdo dat Iran zich in de toekomst meer zal openstellen voor grote institutionele buitenlandse investeerders. ,,We willen fondsen die veel geld hebben zodat we slechts n aanspreekpunt hebben in plaats van duizenden buitenlandse individuele beleggers.

Dat is allemaal goed nieuws, meent analist Ahmadi, maar hij waarschuwt voor de groeistuipen van de beurs. Er moet nog veel gebeuren wil de beurs van Teheran daadwerkelijk marktleider in de regio worden. Het beurssysteem is niet aangepast sinds de opening in 1966 en dateert uit het stenen tijdperk. Regels zijn onduidelijk en spelen bepaalde investeerders met goede connecties in de kaart. Beursgenoteerde bedrijven met koersgevoelig nieuws zijn bijvoorbeeld verplicht deze dit eerst aan het beursmanagement te melden, dat het nieuws soms weken voor zich houdt. Insiders doen er soms hun voordeel mee. Een onafhankelijke controlerende instantie die voorkenniszaken in de gaten zou moeten houden, is er niet in Iran. De 57 tussenpersonen, via wiens kantoren alle handel moet lopen, zijn zwaar overwerkt door de grote vraag naar aandelenhandel. Zij worden evenmin gecontroleerd.

Waar de kleine investeerders hun geld stoppen, verwachten ze ook meer inspraak. De afgelopen jaren is Dr. Ahmadi vaak letterlijk aandeelhoudersvergaderingen uitgegooid, omdat hij als kleine belegger niet welkom was. ,,Vooral de beursgenoteerde priv-bedrijven hebben lak aan kleine investeerders, zegt Ahmadi, die bij verschillende bedrijven niet meer welkom is wegens zijn kritische vragen. ,,Volgens de wet hebben we geen recht op inspraak. Dat is erg lastig.

Er zijn meer problemen. Hopend op snel succes verspreiden veel bedrijven valse informatie om zo de koers te benvloeden. ,,Beleggers kunnen koersinformatie alleen op de beurs krijgen, niet op internet of via speciale diensten. Soms spelen de tussenpersonen met de bedrijven onder een hoedje.

Toch boekt Ahmadi steeds meer successen als voorvechter van de steeds grotere groep kleine beleggers. Onlangs werd hij gekozen als commissaris voor een groot beursgenoteerd Iraans bedrijf en de meeste bedrijven zijn nu meer gewend geraakt aan kleine beleggers. ,,De opkomst van de kleine aandeelhouder is een voorbeeld van de modernisering van Iran. Het helpt bij de opbouw van een civil society waar burgers meer verantwoordelijkheid en zeggenschap krijgen, vindt Ahmadi. ,,Het draagt bij tot de ontwikkeling van de onafhankelijke geest. De beurs maakt ons tot individuen.

Op de beurs van Teheran doen kleine beleggers goede zaken. Dat is bevorderlijk voor de burgerschap n voor de emancipatie. ,,Ik ben onafhankelijk geworden en kan de man trouwen die ik wil. (Foto Bloomberg)

Irans bekendste beursanalist en investeerder dr. Ali Ahmadi: ,,Ik ben een genie.

(Foto Newsha Tavakolian)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 18-01-2005, Pagina 4, Buitenland, Reportage

Ook op Kish is de drank non-alcoholisch

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

KISH, 18 JAN.

IRAN

Er gaat een gerucht in Teheran, het is een mooi en wild gerucht. Op het Iraanse eiland Kish in de Golf is een hotel gebouwd, zo luxe, zo prachtig en zo groot dat het zelfs de marmeren paleizen aan de overkant van het water in het Emiraat Dubai zou doen verbleken. En volgens de mondkrant van Teheran mag er alles wat elders in de islamitische republiek verboden is.

,,Ze hebben er privdiscos in de kamers, vertelde een Iraanse tiener verheugd. ,,De minibars zijn er gevuld met sterke drank, vertelde een verlekkerde taxichauffeur. ,,Mannen en vrouwen mogen samen op hun privstrand liggen!, jubelde de buurman.

Het Dariush-hotel is misschien pas een jaar open, het heeft nu al een legendarische status in Iran. Het hotel is de nationale verademing geworden voor binnenlandse en buitenlandse toeristen. Na jarenlange internationale isolatie, verstoken van de luxe die er aanwezig was tijdens het regime van de sjah, heeft Iran weer een stukje grandeur terug. Het is het eerste vijfsterrenhotel sinds de islamitische revolutie van 1979 dat door een buitenlands bedrijf wordt geleid. Alle andere zijn in handen van de staat gekomen, met alle desastreuze gevolgen van dien.

Hotelovernachtingen in Iran zijn veelal te duur, kamers zijn voorzien van gezellig tl-licht, en vaak komen er onwelriekende geuren vanuit de natte cel. Knarsetandend van jaloezie hoorde mijn omgeving dan ook aan dat ik Kish en het hotel zou gaan bezoeken. Het eiland ligt op n uur en veertig minuten vliegen van Teheran. Voor de revolutie vloog de Concorde er rechtstreeks heen vanuit Parijs, maar nu is het alleen bereikbaar per Russische Toepolev of met een recent door de Iranirs gecharterde Bulgaarse Boeing, compleet met Bulgaarse bemanning.

Het Dariush-hotel is gebouwd door Hussein Sabet, een Iranir die zijn rijkdom in Duitsland en in het Spaanse Marbella heeft vergaard. Het hotel is een ode aan het pre-islamitische Iran uit de tijd van het Achaemenidische rijk (559-330 voor Chr.) van Darius en Xerxes en is een soort kopie van het paleis in de Achaemenidische hoofdstad Persepolis dat in 331 voor Chr. door Alexander de Grote in een vermoedelijk dronken bui werd platgebrand. De toegang van het hotel is een kopie van Xerxes (486-465) toegangspoort; twee metershoge mens-paard-vogels staren op de gasten neer. Het gehele hotel is voorzien van enorme zuilen, net als in Persepolis, en alle openbare vertrekken zijn gevuld met referenties aan deze stad.

Een nauwkeurige inspectie leert dat de Teheraanse geruchten over het hotel niet op waarheid berustten. In de minibars staat alleen maar frisdrank en het privstrand is nog niet af omdat er een openbaar fietspad langsloopt. ,,En vertel me alsjeblieft waar die privdiscos zijn, dan ga ik er ook heen, smeekt de Duitse manager van het hotel, Sascha Kaiser.

Kaiser heeft een zware tijd in Iran. ,,Uit de EU komt hier bijna niemand dus we bedienen voornamelijk de lokale markt. ,,Gasten die langer dan een aantal dagen blijven, hebben we bijna niet, vertelt Kaiser die in verscheidene hotels in het Midden-Oosten heeft gewerkt. Het personeel jaagt hem geregeld op de kast. ,,Kijk naar de bediening in de grote hotels in Teheran. Dat is een ramp! Alles gaat mis en niemand weet wat service is. Van dat soort plekken moet ik mijn personeel halen, dus je begrijpt wel dat het heel moeilijk is om goed opgeleide mensen te vinden, vertelt Kaiser, gezeten op een witroze stoel die ook de indruk moet geven uit het Achaemenidische tijdperk te stammen.

In tegenstelling tot wat er in de hoofdstad wordt gezegd, kan ook het Dariush-hotel zich niet onttrekken aan de islamitische wetten die overal in Iran gelden. ,,Ook wij krijgen bezoek van de Baseej [de religieuze moraalpolitie]. Soms komen ze de huwelijkscertificaten van onze gasten controleren. En alle vrouwen, ook buitenlandse, moeten gewoon een hoofddoek op.

Tot twee jaar geleden was Kish wel degelijk een vrijstaat. Bands traden op tot diep in de avonduren, de moraalpolitie was naar het vasteland verbannen of omgekocht en de winkelcentra barstten uit hun voegen met taxfreespullen en klanten. Maar toen werd er een nieuwe, boze gouverneur aangesteld die strenger ging controleren op de naleving van de islamitische normen en waarden. Daarnaast verlaagde de regering een groot deel van de importbelastingen voor de rest van het land zodat Kish zijn voordeel grotendeels verloor.

Concurrent Dubai krijgt nu de meeste Iraanse klanten maar daar kan dan ook alles wat god verboden heeft. De hotels zijn er ook goedkoper: het Dariush kost voor buitenlanders 368 dollar per nacht. In Dubai zit je al voor minder dan de helft onder de vijfsterren-pannen.

Het Dariush heeft inmiddels goede relaties aangeknoopt met de Kish Free Trade Zone-organisatie, de regeringsclub die het eiland uitbaat. ,,Ik zeg: het gaat de goede richting op, maar alles gaat geweldig langzaam, aldus Kaiser. Veel potentile eilandbezoekers gaat haken daarom af.

Investeerder Sabet heeft echter wel voor islamitisch goedgekeurd vermaak gezorgd. Hoewel de Westerse housemuziek die er wordt gedraaid eigenlijk niet kan, is zijn show met voormalige zelfmoorddolfijnen een groot succes. De dieren zijn getraind door het Russische leger om, met mijnen aan hun kop bevestigd, vijandelijke schepen op te blazen, maar houden nu iedere donderdag een voorstelling waarbij ze gewoon door hoepels springen en kinderen in bootjes voorttrekken. Maar verder vormen een gestrand Griekse vrachtschip en een vogelpark de enige bron van vermaak op Kish.

,,Er moet nog heel veel gebeuren, verzucht manager Kaiser. ,,Nog heel veel.

De entree van het Dariush-hotel op het Iraanse eiland Kish in de Golf. (Foto Jan-Dirk van der Burg)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 14-01-2005, Pagina 4, Buitenland

Woede over een deal met Grote Satan

Door onze redacteuren Thomas Erdbrink en Carolien Roelants

TEHERAN/ROTTERDAM, 14 JAN.

Amerikaans bedrijf Halliburton na Irak nu ook actief bij gasproject in Iran

In Iran gaan conservatieve scherpslijpers te keer tegen een deal met Grote Satan Amerika. Een dochter van Halliburton, reeds actief in Irak, wordt in Iran betrokken bij een groot gasproject. Een schandaal!

De verhouding tussen Iran en de Verenigde Staten heeft meer dan n gezicht. Er is de officile niet-relatie tussen de regeringen. Er is de haatrelatie van de conservatieve ideologen aan beide kanten die de ander brandmerken als Grote Satan, respectievelijk terreurbewind van de mullahs en op elkaars bloed uit zijn. Er zijn liberalere groepen die juist een toenadering proberen te zoeken en in dat licht symposia organiseren. En op de achtergrond proberen bedrijven (soms met regeringscontacten) gewoon met elkaar zaken te doen.

In de Iraanse hoofdstad Teheran zijn conservatieven in het geweer gekomen tegen de deal met de Grote Satan die zojuist is bekendgeworden. Een dochtermaatschappij van de grote Amerikaanse oliedienstverlener Halliburton wordt als onderaannemer voor de Iraanse oliemaatschappij Oriental Kish betrokken bij de ontwikkeling van een deel van het reusachtige Iraanse gasproject South Pars.

Eenzijdige Amerikaanse economische sancties tegen de islamitische republiek verbieden Amerikaanse bedrijven in Iran te investeren, maar volgens Halliburton gelden die niet voor in het buitenland geregistreerde dochters. Het betreft hier Halliburton Products & Services dat in de Kaaiman-eilanden is geregistreerd en in een vrijhandelszone in Dubai is gevestigd. Het contract zou al in november zijn getekend, maar werd deze week pas bekend.

De Iraanse regering, nu nog in handen van hervormers, heeft verscheidene grote contracten met Westerse bedrijven gesloten die echter onder vuur zijn gekomen van de conservatieven sinds die vorig jaar de parlementsverkiezingen wonnen. Een voorbeeld daarvan is het conservatieve offensief tegen het contract met een Turks consortium voor de hele dienstverlening op de nieuwe Imam Khomeiny luchthaven.

Het Iraanse parlement heeft zichzelf inmiddels zeer tegen de zin van de regering de macht gegeven de contracten met de Turken - die van ,,zionistische contacten worden verdacht - over de luchthaven en over mobiele telefoons te beoordelen. Westerse invloed moet koste wat het kost worden bestreden, vinden de conservatieve ideologen. Zo moet ook een wetsontwerp worden gezien dat alle reclame voor westerse producten op de televisie en in openbare ruimten verbiedt en dat nu in behandeling is.

Een regeringswoordvoerder verdedigde maandag het contract met Halliburton met de uitspraak dat ,,wij nooit sancties tegen Amerikaanse bedrijven hebben afgekondigd. Dat is ook de mening van de minister van Oliezaken Bijan Namdar Zangeneh: ,,Wij boycotten ze niet. Dat doet hun eigen overheid.. Maar de conservatieven vinden dat het Westen een schandelijke overwinning heeft behaald.

De president van Oriental Kish is Cyrus Nasseri, die vorig jaar Irans toponderhandelaar was in de onderhandelingen met Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittanni over het Iraanse nucleaire programma. Iran, dat wordt verdacht van een geheim kernwapenprogramma, ging er uiteindelijk mee akkoord het verrijken van uranium tijdelijk op te schorten. Dat nucleaire akkoord was in de ogen van de conservatieven een knieval voor het Westen.

De conservatieve krant Jomhuri-e Islami (Islamitische republiek) schreef deze week dat het Halliburton-contract wel duidelijk maakt naar wie de Iraanse onderhandelaars toen hebben geluisterd: de Amerikanen. ,,Het is een schandaal, aldus de krant die vindt dat Iran zich moet isoleren van het Westen.

De conservatieve krant Keyhan hekelde de ex-voorzitter van Halliburton, de huidige Amerikaanse vice-president Dick Cheney. Volgens hoofdredacteur Hossein Shariatmadari, een naaste adviseur van Grote Leider ayatollah Ali Khamenei, is Cheney een van de leiders van het front tegen Iran. ,,Aan de waardigheid van de islamitische republiek Iran is niet gedacht, constateerde hij in een hoofdredactioneel commentaar.

Overigens pleitte Cheney als Halliburton-president voor opheffing van de sancties. ,,We schijnen sanction-happy te zijn als regering, zei hij in 1996 op een conferentie. ,,Het probleem is dat de lieve Heer het niet juist achtte om altijd de olie- en gasbronnen neer te zetten waar er democratische regeringen zitten, zei hij toen. Nu zegt Cheney dat hij de sancties steunt tegen Iran, in 2002 door president Bush ingedeeld bij de As van het Kwaad.

De vraag is hoe het nu met het contract met Halliburton gaat aflopen. Het verzet van conservatieve ideologen is soms, maar lang niet altijd doorslaggevend in Iran. In het parlement waait misschien een harde isolationistische wind, daarbuiten zijn er leidende conservatieven die rekening houden met de economische feiten. Namelijk dat sommige activiteiten nu eenmaal veel beter in handen van westerse bedrijven kunnen worden gelaten.

Oriental Kish-president Nasseri wordt beschouwd als medestander van de invloedrijke voormalige Iraanse president Ali Akbar Hashemi Rafsanjani. Rafsanjani, zelf ook een vermogend zakenman, geldt als conservatief, maar van de zeer pragmatische richting.

In Teheran wordt op het ogenblik druk gespeculeerd dat Rafsanjani zich gaat kandidaat stellen voor de opvolging van president Mohammad Khatami. De verkiezingen hebben 17 juni plaats. Rafsanjani pleit al lange tijd voor normalisering van de relaties met de Verenigde Staten. Hij heeft onder andere voorgesteld daarover een referendum te houden, ervan uitgaand dat de gewone Iranirs eigenlijk niet zoveel problemen hebben met Amerika.

Iraanse studenten zwaaien met een afbeelding van president Bush - The world is mine - tijdens de jaarlijkse anti-Amerikaanse betoging bij de voormalige Amerikaanse ambassade in Teheran. (Foto AFP)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 23-12-2004, Pagina 36, Achterpagina

Hersenspoeling

Door Thomas Erdbrink

Vier correspondenten in den vreemde beschrijven hoe Kerstmis in hun land wordt gevierd. Het feest van de vijand is dankzij de tv in opmars in Iran.

Het is bijna ieder jaar witte kerst in Teheran, dat aan de voet van een vier kilometer hoog gebergte ligt. Geen volwassene is er blij mee. Sneeuw betekent dat de meeste van de twaalf miljoen inwoners van de Iraanse hoofdstad een slechte dag hebben. De snelwegen raken binnen een mum van tijd verstopt, het is donker en guur en - een slag voor de moeders - kinderen hoeven niet naar school als er te veel sneeuw valt.

Kerstmis, een christelijk feest, wordt officieel niet gevierd in islamitisch Iran. Dus worden er ook geen jolige kerstplaatjes gedraaid, wandelen er geen verregende kerstmannen door de straat en is er geen vroegtijdige uitverkoop. Dit is precies zoals de islamitische machthebbers het graag zien. De Iraanse kerst heet Ashura en is een feest om de dood van de derde shjiitische imam Hoessein te herdenken. Groepen mannen slaan zichzelf dan met kettingen en lopen in lange processies door de straten. Dit mag naar klinken: het is een feest voor jong en oud, al worden er geen cadeaus gegeven.

Maar de laatste jaren is Baba Nol, vadertje kerst, aan een commercile opmars bezig in Iran. Plotseling zijn de etalages van speelgoedwinkels gevuld met kerstmanpoppen en plastic kerstbomen. Rond Teherans hoofdstraat, Vali-e Asr, is zelfs een winkel met een twee meter hoge pluche eekhoorn in kerstoutfit te bewonderen. ,,Die eekhoorn kost twee maandsalarissen, mopperde mijn taxichauffeur toen we erlangs reden.

De oorzaak voor de opkomst van Kerstmis is te wijten aan de vijand, zoals Irans Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei alles wat niet-Iraans of onislamitisch is altijd bestempeld.

Veel mensen in Iran kijken - illegaal - naar Europese satellietzenders (gereedschap van de vijand). De Duitse kanalen beginnen in oktober al met de kerstleut en dat heeft vooral zijn weerslag op de Iraanse kindertjes die aan deze westerse culturele invasie worden blootgesteld. Een ware kersthersenspoeling is het gevolg.

Bloemenhandelaar Faramarz Vahidi heeft vandaag al vier kunstkerstbomen verkocht. Dankzij de satellieten, zegt hij. ,,De kinderen zien kerst op tv en maken vervolgens hun ouders helemaal dol. Die komen vervolgens bij mij bomen kopen.

Voorlopig lijken de Baseej, de islamitische moraalridders die toezien op de Iraanse overheidsnormen en waarden, de kerstuitingen links te laten liggen. In het verleden hielden deze vrijwilligers soms heldhaftige acties waarbij ze westerse sekssymbolen zoals Barbie uit de winkels verwijderen. Rolmodellen afkomstig uit de koker van de vijand zijn ongewenst in Iran.

Het lot van de kersteekhoorn is nog onbekend, al is de kans dat iemand hem voor vierhonderd euro koopt niet groot. Tenzij er opeens allemaal kersteekhoorns op de Duitse televisie verschijnen, dan krijgt hij vast een mooi plaatsje ergens naast een Iraanse kunstboom.

De beschrijvingen van Kerstmis in Kenia, China en Argentini verschenen eerder deze week op de Achterpagina.

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 20-12-2004, Pagina 1, Voorpagina

Iraans regime smoort vrij internet

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 20 DEC.

De Iraanse conservatieven knijpen nu de laatste publieke vrije ruimte af: het internet.

Wie Hanif Mazrouie (25) zo ziet zitten, met zijn guitige blik, schuine alpinopet en sikje, zou niet denken dat hij 66 dagen in een geheime gevangenis ergens in de Iraanse hoofdstad heeft vastgezeten. Het is hem niet aan te zien dat hij zeker vier keer in elkaar is geslagen, met pepperspray is bespoten en het grootste deel van zijn tijd met opgetrokken knien onder een constant brandend peertje in een isolatiecel heeft doorgebracht. Twee weken geleden werd hij vrijgelaten.

Mazrouie, de zoon van een hervormingsgezind voormalig parlementslid, zat met 33 anderen vast wegens medewerking aan dissidente internetsites en cybermisdaden. Zijn arrestatie was geen verrassing. Eind september schreef een invloedrijke conservatieve hoofdredacteur een serie over ,,het spinnenweb, waarin hij een ,,netwerk van politiek actieve jongeren ervan beschuldigde onder invloed van de Amerikaanse inlichtingendienst CIA te staan. Mazrouie was een van hen.

De jonge journalisten, webloggers en feministen zouden internet en enkele oppositie-radiozenders gebruiken om het islamitische regime in diskrediet te brengen. Daarnaast wilden ze de seksuele wensen van de jeugd via websites en internetchatrooms ,,stimuleren, aldus de hoofdredacteur. In Iran gaan politieke aanklachten meestal vergezeld van morele.

De aanklacht was een aanval op de laatste publieke vrije ruimte in Iran: internet. Na de sluiting van meer dan honderd kranten sinds 2001 en de arrestatie van diverse filmcritici als waarschuwing voor de vrije Iraanse film, maakt de conservatieve rechterlijke macht nu korte metten met de vrije meningsuiting op internet. De arrestatie van Mazrouie en de zijnen was een waarschuwing voor een ieder die denkt op internet te kunnen zeggen wat hij of zij vindt. En de hervormingsgezinde politici, zo klaagt een andere ex-arrestant, weblogger Omar Memariam, laten de jongeren daarbij ,,helemaal in de kou staan.

,,Mijn ondervrager vroeg me al mijn illegale relaties op een papier te schrijven. Toen ik antwoordde dat ik die niet had, schopte hij me van mijn stoel en begon op me in te slaan, vertelt Mazrouie. Een paar weken later werden hij en acht andere internetjournalisten geboeid in een politiebusje gestopt, waarna een bus traangas in de wagen werd leeggespoten.

Mazrouie zou tegen de belangen van de staat hebben gehandeld door mee te werken aan de website Rouydad. Nadat de meeste hervormingsgezinde kranten waren verboden, was Rouydad een van de laatste plekken waar nog dergelijke geluiden konden worden gehoord. ,,Verder gingen de meeste ondervragingen over de journalistenbond, waarvan mijn vader voorzitter is, en de mensen die voor bepaalde internetsites werken. Bij drie andere gelegenheden ben ik weer geslagen, zegt Mazrouie, wiens vader een klachtenbrief heeft geschreven naar de hervormingsgezinde, machteloze president Khatami.

[vervolg IRAN: pagina 4]

IRAN

Diep teleurgesteld in Irans hervormers

[vervolg van pagina 1]

Na een klacht op 24 november van de Europese Unie over de arrestatie van de internetjournalisten, veranderde hun situatie aanzienlijk. ,,Ik en nog drie anderen werden op borgtocht van 50.000 euro vrijgelaten. De rest is naar de Evingevangenis gebracht waar normale bezoekuren gelden, zegt Mazrouie. De meeste internetjournalisten zouden nu weer op vrije voeten zijn. Mazrouies collega Feresteh Ghazi, werkzaam voor een andere hervormingsgezinde website, is in het ziekenhuis opgenomen met fysieke en psychische klachten. Volgens haar man heeft ze 38 dagen in een isolatiecel gezeten en verkeert ze in een slechte gezondheid.

Vier van de internetjournalisten kwamen alleen vrij nadat ze uitgebreide bekentenissen hadden geschreven die later in kranten werden afgedrukt. Weblogger en activist Omid Memariam (33) schreef in zijn bekentenis dat hij was gehersenspoeld door extremisten. ,,Ze wilden dat ik het imago van de islamitische republiek Iran vernietigde door om te gaan met antirevolutionairen, schreef hij nadat hij op 1 december was vrijgelaten. Medegevangene Sharram Rafizadeh schreef dat hij leugens had verspreid: ,,Ik werd aangemoedigd door degenen die al jaren proberen de islamitische republiek te verwonden. Schrijver Roozbeh Mir-Ebrahimi bekende een van de ergste daden in Iran. ,,Ik heb de Opperste Leider de afgelopen jaren beledigd.

Ex-weblogger Memariam leeft sinds zijn vrijlating als een opgejaagd dier. Zijn website is under construction, hij kan s nachts niet slapen en is onder behandeling van een psycholoog. Hij wil niet praten over de gevangenis of over zijn bekentenis. ,,Maar ik neem aan dat je alles van Hanif Mazrouie hebt gehoord, zegt hij tijdens een interview op de achterbank van een taxi. Hij spreekt Engels zodat de chauffeur hem niet begrijpt.

Memariam is diep teleurgesteld in de hervormers. ,,De hervormers waar ik altijd in heb geloofd en voor gevochten, hebben ons helemaal in de kou laten staan, fluistert hij. ,,In de 56 dagen dat ik gevangen heb gezeten is er niemand van de belangrijke politici naar mijn ouders gegaan om ze te steunen. Wij, de jongeren, moeten onze nek uitsteken. Maar als we voor de hervormers niet meer nuttig zijn, behandelen ze ons als oud vuil. Wij moeten de prijs betalen terwijl zij in vrijheid leven.

Volgens de weblogger is schrik aanjagen de belangrijkste tactiek van de conservatieve rechtsprekende macht. ,,Ze willen dat iedereen met een andere mening het land verlaat, zegt hij. De afgelopen drie jaar zijn verscheidene Iraanse critici naar het westen gevlucht, waar ze na een tijdje zijn vergeten. ,,Daar zijn ze dagelijks bezig om te knokken voor een nieuw bestaan, voor kritiek leveren op het regime van de geestelijken is geen tijd als je een gezin moet steunen in een vluchtelingencentrum. Maar ik wil nu ook weg.

De Iraanse regering, het laatste bolwerk van de hervormers, uitte vorige week haar bezorgdheid over de bekentenissen. Er is een grote strijd tussen de regering en de andere machtscentra in Iran die verder allemaal in conservatieve handen zijn. ,,Het roept vragen op als mensen uitspraken doen die tegen hun overtuiging ingaan, liet een woordvoerder weten, en als de bekentenissen onder dwang zijn verkregen is dat ,,onacceptabel.

Maar afgelopen woensdag reageerde Memariam en de andere internetjournalisten die een bekentenis hebben geschreven officieel op de klacht van de vader van Hanif Mazrouie. ,,We zijn niet gemarteld. Waarom praat Mazrouie in onze naam? Wij zijn opgepakt omdat we een fout hebben begaan, zo meldde de conservatieve website Baztab bij monde van de ex-gevangenen. ,,Ik wil niet meer op internet schrijven, zegt Memariam op de site. ,,Ik ben fout geweest.

De Iraanse journalist Hanif Mazrouie is weer vrij na 66 dagen in een geheime gevangenis in Teheran. (Foto Newsha Tavakolian)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 27-11-2004, Pagina 39, Zaterdags Bijvoegsel, Achtergrond

Ik ga zelf wel met God in discussie

Thomas Erdbrink

Iran staat te boek als het land dat Hezbollah steunt en Amerika uitdaagt. Maar in Iran voltrekt zich een subtiele revolutie. Jongeren en intellectuelen keren zich tegen de imams. ,,Ik ben een individu, geen schaap.

Iraanse studenten verdringen zich voor de boekwinkels aan de boulevard Enghelab-e Islami. De lange laan, vernoemd naar de islamitische revolutie van 1979, is het kloppende hart van de Iraanse hoofdstad.

Rond vijven is het altijd druk in boekhandel Amir Kabir. Als de deur van de winkel opengaat, rinkelt een belletje. Het geluid van het voorbijrazende verkeer op de boulevard verstomt achter muren van boeken.

Habibollah glijdt met een vinger langs de ruggen van boeken. De jonge Iranir, wiens echte naam om veiligheidsredenen geheim moet blijven, kijkt of er interessante nieuwe titels tussen staan. Hij draagt een pak, zonder de in Iran verboden (westerse) das, in zijn linkerhand draagt hij een aktetas. Vroeger zag hij er anders uit, vertelt hij. Toen droeg Habibollah een aba en ammeme, de mantel en tulband waarmee sjiitische geestelijken zich onderscheiden van de overige Iranirs.

De boeken op de schappen in deze boekhandel zijn de laatste jaren ook veranderd. In de fundamentalistische jaren tachtig lag Hukumat-e Islami, Islamitische overheid, het gidsboek van wijlen ayatollah Ruhollah Khomeini, prominent in de etalage. Nu neuzen de studenten in Ongelimiteerd succes binnen twintig dagen, van de Amerikaanse motivatietrainer Anthony Robbins. Het boek breekt al een aantal maanden verkooprecords in Iran.

Habibollah is een groot fan van Robbins, een Emile Ratelband in het kwadraat. Zijn boeken hebben Habibollahs leven richting gegeven waar de koran hem geen antwoorden gaf. Een paar jaar geleden was hij een religieuze student, een talebeh, in een van de islamitische leerscholen van de heilige Iraanse stad Qom. ,,Ik bestudeerde de koran uren per dag, maar kreeg geen antwoorden op mijn levensvragen, zegt hij. ,,Nu lees ik boeken van motivatie-trainers, zoals Anthony Robbins. Die geven me tenminste echte adviezen over het leven. Ik geloof nog wel in God, maar probeer nu mijn eigen weg naar hem te vinden. De andere klanten in de boekhandel kijken niet op of om van zijn woorden, die volgens de sharia, de islamitische wetgeving, gelijkstaan aan blasfemie. Zelf staan ze ook met boeken van Robbins en zijn collegas in de hand.

Voor de buitenwereld is Iran nog steeds het land dat op ramkoers ligt met de Verenigde Staten, wegens zijn atoomprogramma en steun aan de Libanese guerrillabeweging Hezbollah. In eigen land trekt het conservatieve parlement, gekozen in februari bij een zeer lage opkomst, de teugels van de vrijheid weer strak aan. Maar in Iran woedt ook een maatschappelijke discussie die de islam een nieuwe impuls kan geven. Inzet is de vraag wie geschikt is om het woord van God te vertolken. De geestelijkheid, die door haar opleiding dichter bij de almachtige staat? Of het individu, dat zelf kan bepalen wat God goedkeurt en wat niet?

Lege moskeen

De jaren in de religieuze leerschool, normaal de basis voor een gezonde toekomst in islamitisch Iran, brachten Habibollah in verwarring. Om zich heen zag hij de problemen van de Iraanse maatschappij: drugs, werkloosheid en het ontbreken van toekomstperspectief. De geestelijken wezen hem op het heilige boek voor inspiratie, maar Habibollah vond geen praktische oplossing voor al deze wereldse problemen en verleidingen.

Nadat hij een paar boeken van Robbins had gelezen, verliet Habibollah het seminarie. Hij wil nu advocaat worden. Hij kan alles worden wat hij wil, want dat schrijft Robbins. Op de achterflap van het boek staart de Amerikaan de lezer met een witgeplamuurde glimlach aan. Zijn gezicht hangt in alle boekhandels op de Enghelab boulevard.

Habibollah: ,,In de koran staat: Vertrouw op god. Anthony Robbins zegt: Vertrouw op jezelf. Hij leert je doelen te stellen, plannen te maken om je situatie te verbeteren. In ons heilige boek vind ik dat niet terug. Met God ga ik zelf wel in discussie, daar heb ik geen begeleiding voor nodig. Religie is iets voor het individu en niet voor staat of geestelijkheid, die misbruiken haar alleen.

Het islamitisch geloof zoals het in Iran en vele andere moslimlanden wordt gepredikt, is onder de Iraanse jeugd uit de mode aan het raken. Veel Teheraanse moskeen zijn zelfs op de islamitische vrijdagmiddag bijna leeg. De rest van de week is er vrijwel niemand.

Meer dan zeventig procent van de bevolking is onder de 25 jaar en heeft een leven lang onder het islamitische bewind geleefd. Jongeren uit alle lagen van de bevolking wantrouwen de geestelijke klasse. ,,De meesten van hen worden alleen maar mullah, geestelijke, omdat je dan een makkelijk leven hebt in ons land, zegt Farnaz (21). De studente uit een middenklassefamilie ziet dat de kinderen van de mullahs geen toelatingsexamen voor de universiteit hoeven te doen. ,,Alsof zij beter zijn dan wij gewone mensen! Ze luistert niet naar hun decreten, tv-programmas of toespraken.

Voor de gemiddelde zestienjarige in Teheran zijn de geestelijken buitenaardse wezens. ,,Op televisie zeggen ze tegen me wat ik wel en niet mag doen, zegt Nina die op de middelbare meisjesschool zit. ,,Van mijn ouders mag ik een vriendje hebben, als we maar niet te ver gaan. Moet ik dan naar een mullah op televisie luisteren, van wie dat niet mag? Wie zijn die mensen?

De vader van Amir-Hoessein (22) was een belangrijke revolutionair die stierf in de oorlog met Irak. ,,Nu denk ik: waarom is mijn vader dood? Hadden de mullahs de oorlog tussen Iran en Irak niet eerder kunnen beindigen?

Uit recent onderzoek onder 2.000 studenten van universiteiten in Teheran en de zuidelijke stad Kerman blijkt dat slechts de helft ,,af en toe vast tijdens de heilige ramadan-maand die onlangs afliep. Van de studenten in het laatste jaar van hun studie was dat nog maar 18 procent. Elders in het Midden-Oosten wordt de vastenmaand intens beleefd door vrijwel de gehele moslimbevolking.

Islamitisch paradijs

Het doel van de revolutie was een islamitisch paradijs op aarde. De clerus ontwierp een religieus staatsrechtelijk systeem, gebaseerd op de sharia. De geestelijken, volgens de sharia de enigen die de wetten mogen interpreteren, kregen de absolute macht.

Het resultaat was een fundamentalistische, antimoderne, antiwesterse islam die in het shiitische Iran tot staatsreligie werd benoemd. Veel soennitische moslimleiders buiten Iran delen tegenwoordig deze waarden. Maar waar de stem van de redelijkheid bijna overal in de islamitische wereld tot zwijgen wordt gebracht door Osama bin Ladens, Zarqawis en moslimbroeders, is er in Iran ruimte voor andersdenkenden.

Dat is te danken aan de leider van de revolutie. Wijlen ayatollah Khomeiny zag begin jaren tachtig in dat het onmogelijk was om alles te verbieden in zijn nieuwe islamitische staat. Verschillende groeperingen, ook seculiere en communistische, hadden aan de revolutie meegedaan. Om die niet direct van zich te vervreemden legde hij het islamitische systeem in fasen aan de bevolking op. Nadat die groepen waren uitgeschakeld, creerde hij haast per ongeluk een vrije ruimte door geen van beide politieke stromingen, conservatief en hervormingsgezind, binnen de geestelijkheid de absolute macht te geven. De machtsstrijd die daaruit voortkwam heeft het heilige imago van de geestelijkheid ondermijnd.

Macht corrumpeert, ook in het islamitische paradijs. In de loop der jaren is de afkeer van het materile bij een deel van de clerus verdwenen. Geestelijken met titels als magnifiek teken van God (ayatollah) en bewijs van islam (hotjatolislam) geven tegenwoordig leiding aan conglomeraten die honderden miljoenen euros omzetten. In het parlement gaan hervormingsgezinde en conservatieve geestelijken met elkaar op de vuist. Veel Iranirs die vinden dat de revolutie is mislukt wijten dat aan de geestelijkheid. Een van de belangrijkste pijlers binnen de shiitische islam, taqlid, de nabootsing van geestelijken door gelovigen, is aan ernstige erosie onderhevig.

Dat was dit voorjaar goed te zien in een komische film, de populairste in de geschiedenis van Iran. Tienduizenden mensen vochten om kaartjes voor Marmoulak, de salamander, waarin de dief Reza zich vermomt in de kleren van een geestelijke. ,,Jullie hebben de hemel en hel alleen bedacht om ons bang te maken, klaagt Reza tegen een mullah voordat hij diens kleding steelt en uit de gevangenis vlucht. Op weg naar Turkije, in een Iraans grensdorpje ziet men hem echter aan voor de nieuwe gebedsleider. Reza begint een reeks onorthodoxe preken waarin hij uitlegt dat er ,,evenzoveel manieren als mensen zijn om in contact te treden met God. Uiteindelijk wordt Reza gepakt en laat hij zijn moskeegangers alleen achter, vlak voordat een religieus feest moet beginnen. De gelovigen moeten het alleen zien te klaren.

De film werd verboden nadat hoge conservatieve geestelijken er lucht van kregen. Belangrijkste bezwaar was de aantasting van de positie van de geestelijkheid. Maar er zijn zoveel illegale kopien in omloop dat de meeste Iranirs de film onderhand hebben gezien. ,,Met deze film laten we zien dat de religie van de mensen in het hart zit en zich niet laat dicteren, zegt Peyman Ghasemkhani, schrijver van de film. ,,Maar bepaalde geestelijken zien hierin misschien een aantasting van hun gezag.

Moslims zijn geen apen

Niet alleen het volk is zijn geloof aan het verliezen. Ook binnen de Iraanse heersende elite wordt het religieuze bewind zwaar bekritiseerd. Volgens sommige Iraanse professoren, politici en zelfs geestelijken is het tijd voor een periode van verlichting in de sjiitische islam, vergelijkbaar met de stichting van het protestantisme in het christendom. Publicist Abdelkarim Soroush, die dit jaar de Nederlandse Eramusprijs ontvangt, is er een van. Ook de partij van de broer van president Khatami is een warme aanhanger van de Iraanse verlichting.

Dit voorjaar zat een van de dwarse professoren, Hashem Aghajeri, als ketter in de beklaagdenbank in Teheran. In de gang voor de rechtszaal gingen leden van de conservatieve knokploeg Ansar-e Hezbollah met agenten op de vuist. Ze eisten Aghajeris dood. Aghajeri ging in hoger beroep tegen de doodstraf die al twee keer tegen hem was uitgesproken.

Op 19 juni 2002 bepleitte Aghajeri, een gehandicapte veteraan uit de Iran-Irak-oorlog (1980-1988), later adviseur van Khatami en lid van de partij van diens broer, in een toespraak in de stad Hamadan voor een vernieuwing binnen de sjiitische islam. Hij zei dat ,,moslims geen apen zijn die blindelings de leer van de geestelijken moeten volgen. En: ,,Wij moslims hebben geen intermediair nodig tussen ons en God. We hebben geen tussenpersonen nodig om het heilige boek te begrijpen. We hebben geen geestelijken nodig. Iedereen is zijn eigen geestelijke.

Aghajeris toespraak kwam hem duur te staan. Nadat de lokale rechtbank in Hamadam hem ter dood veroordeelde, moest opperste leider Khamenei tussenbeide komen om de straf om te zetten in gevangenisstraf. Dit na aanhoudend studentenprotest in Teheran en andere steden. Later veroordeelde de rechtbank in Hamadam de professor voor een andere toespraak weer tot de doodstraf. Daarom bepleitte Aghajeri zijn onschuld in een hoger beroep voor de Hoge Raad.

,,Er is misschien officieel geen divisie tussen het volk en de geestelijkheid, zei Aghajari dit voorjaar in de rechtszaal. ,,Ho, ho, er is helemaal geen verschil tussen het volk en de geestelijkheid, interrumpeerde de jonge rechter Mohammadi-Gilani. De knokploegleden die de zaal waren binnengeglipt knikten instemmend.

Maar de professor liet zich niet intimideren. ,,Ik kom uit een dorp en ben seyed, afstammeling van de profeet Mohammad, zei de hoogleraar. ,,Alleen al hierom bood iemand me de hand van zijn dochter. Ons volk raakt de wangen van geestelijken aan omdat ze denken in contact met God te staan.

Rechter Mohammadi-Gilani schudde met zijn baard. ,,Dat doen de mensen omdat ze islam waarderen. Geestelijken zijn gewone mensen van vlees en bloed. Waarom hebt u de geestelijkheid beledigd? Dr gaat het hier om.

Aghajeri glimlachte. ,,Als de geestelijken gewone mensen zijn, waarom word ik dan ter dood veroordeeld als ik ze beledig?

Hasjem Aghajeri werd door de rechter uiteindelijk tot vijf jaar cel veroordeeld, waarvan twee jaar voorwaardelijk. Na betaling van een borgtocht van 95.000 euro is hij voorlopig vrijgelaten. Een overwinning voor de voorvechters van een liberale islam.

Aghajeris boeken worden ook goed verkocht in de winkels op de Enghelab-boulevard. Maar de voormalige religieuze student Habibollah leest ze niet. ,,Voor mij hoeft niemand het geloof meer te interpreteren. Zelfs hervormers niet, zegt hij. ,,Ik kan zelf bepalen wat goed en slecht is. Ik ben een individu, geen schaap.

Wie is de baas in Iran

De eerste Opperste leider van de islamitische republiek Iran, ayatollah Khomeiny, liet na zijn dood in 1989 een land na dat wordt geregeerd door geestelijken. In zijn boek Islamitische republiek schreef Khomeiny dat een islamitisch land door een geestelijk leider moet worden geleid die de islamitische wetten, de sharia, uitvoert. ,,Het is de taak van het volk om deze Opperste leider te volgen. Het boek is een officieuze handleiding voor de eerste theocratie van de twintigste eeuw.

Iran verkeert vandaag de dag in een continue crisis. De hervormingsgezinde president Mohammad Khatami heeft meer persoonlijke vrijheid en een betere economie beloofd, maar de huidige Opperste leider, ayatollah Ali Khamenei, de rechtsprekende macht, het leger en de politie houden veranderingen tegen. Tijdens de parlementsverkiezingen van februari dit jaar werden vrijwel alle hervormingsgezinde kandidaten uitgesloten van deelname. De afgelopen maanden zijn dissidenten opgepakt, is een belangrijke wet die gelijke rechten voor mannen en vrouwen moest brengen, teruggedraaid en worden klassieke concerten verboden omdat die de westerse cultuur zouden verspreiden.

Economisch gaat het nog steeds niet goed. Jaarlijks verlaten meer dan 150.000 hoger opgeleide Iranirs het land. Er is een officile werkloosheid van 13 procent. Dankzij de stijgende olieprijs komt extra geld het land binnen, wat gedeeltelijk opgaat aan de miljarden subsidies die de Iraanse overheid voor benzine, brood en andere levensbehoeften geeft.

Vrouw bij een moskee in het centrum van Teheran, met op de muren mozaeken met Koran-teksten Fotos Newsha Tavakolian

Boekwinkel in Teheran, met boeken van Michael Moore en trainer Anthony Robbins. In de koran staat: Vertrouw op god, Robbins zegt: Vertrouw op jezelf.

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 24-11-2004, Pagina 4, Buitenland, Reportage

Ze willen de macht overnemen

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 24 NOV.

Onstuitbare opkomst van de conservatieven in het Iraanse parlement

De conservatieve meerderheid in het Iraanse parlement is hard aan het werk haar agenda uit te voeren. Zo ijverig dat het de Iraanse leiding begint te irriteren.

Het is een bijzondere dag voor de parlementsleden. Niet alleen wordt het nieuwe parlementsgebouw in Teheran in gebruik genomen, ook is toponderhandelaar Hassan Rohani ontboden om uitleg te geven over het recent gesloten nucleaire akkoord met Frankrijk, Groot-Brittanni en Duitsland. De parlementarirs, in meerderheid conservatieven die het liefst willen dat Iran zich internationaal isoleert, vinden het akkoord rijp voor de prullenbak. Zes maanden na hun aantreden voelen de conservatieven in het parlement zich steeds meer in hun element. Maar hun ijver wordt niet meer onverdeeld op prijs gesteld door het Iraanse leiderschap.

Maar eerst buigen de 290 leden zich onwennig over hun nieuwe, elektronische stemapparatuur. Shiitische geestelijken, gestoppelbaarde mannen en elf vrouwen in zwarte chador drukken tegelijk op knoppen, wandelen op en neer of bellen wat met hun mobiele telefoons. ,,Meneer Islami! Ga zitten! We leggen dit maar n keer uit, gebiedt voorzitter Gholam Hussein Hadad Adel een van de parlementarirs.

Als onderhandelaar Rohani arriveert, moeten de verslaggevers de zaal van de Majlis, het parlement, verlaten. ,,Er is niets nieuwswaardigs aan dit gesprek, besluit voorzitter Hadad Adel, die is getrouwd met een zus van de Opperste Leider van Iran, ayatollah Ali Khamenei.

De Opperste Leider greep niet in toen de Raad van Hoeders van de Grondwet, de islamitische waakhond, afgelopen februari honderden hervormers uitsloot als kandidaat in de parlementsverkiezingen. De hervormers werden massaal als onislamitisch bestempeld; hun straf voor openheid en pogingen tot verandering van het systeem tijdens de vorige parlementsperiode. Het stilzwijgen van de Leider wordt uitgelegd als steun aan de conservatieve fractie.

De Iranirs die in februari nog de moeite name om te stemmen - vooral aanhangers van het regime - kozen voor de conservatieven. De grootste groep binnen de conservatieve meerderheid is neoconservatief en veel van de leden daarvan komen vrijwel rechtstreeks uit de paramilitaire Revolutionaire Garde. Hoewel veel van deze neoconservatieven te jong zijn om een belangrijke rol te hebben gespeeld bij de islamitische machtsovername van 1979, noemen ze zich principilen, naar hun onwrikbaar geloof in de islam, de revolutie en de vader van de islamitische republiek, imam Khomeiny.

Met deze geuzennaam hoog in het vaandel proberen de nieuwe parlementarirs Iran te veranderen naar hun uitleg van de waarden van de islamitische revolutie van 1979. Ze zijn ijverig aan de slag gegaan. Contracten met buitenlandse bedrijven (,,spionnen) zijn bevroren tot nader onderzoek door het parlement. De parlementsleden stemden tegen de ratificatie van een internationaal vrouwenrechtenverdrag (,,westers dictaat). De hervormingsgezinde minister van Transport (,,slapjanus) werd afgezet. En onlangs stelde een van de vrouwelijke parlementsleden voor om het Iraanse prostitutieprobleem op te lossen door tien prostituees publiekelijk te executeren.

,,Het nieuwe parlement bekijkt alles theoretisch, klaagt een journalist die al 13 jaar de Iraanse Tweede Kamer volgt. ,,Ze leven in een wereld die niet bestaat, kijken niet naar de maatschappij en hebben geen enkele bestuurservaring, vertelt hij. ,,Ons werk is veel moeilijker geworden, fluistert een andere journalist van een liberale krant in de gangen van het parlement. ,,Vroeger werden onze hoofdredacteuren bedreigd, nu zeggen de conservatieve parlementsleden tegen ons: Pas op, of we stappen naar de rechter en houden jou persoonlijk verantwoordelijk, zegt hij. In Iran zitten de meeste journalisten ter wereld gevangen.

Tijdens de sessie met onderhandelaar Rohani wandelt conservatief parlementslid Qodrattollah Imami even naar buiten. Hij vindt dat het nieuwe parlement al veel heeft bereikt. ,,We gaan oliegeld aan de armen en behoeftigen geven. En op cultureel gebied hebben we bijvoorbeeld meer geld vrijgemaakt voor de Baseej, vertelt Imami. De Baseej zijn de islamitische moraalridders die toezien op wat volgens hen de normen en waarden zijn in het land.

En de toekomst is zonnig, denkt Imami. ,,In mei zijn er presidentsverkiezingen en die gaan we ook winnen, zegt hij stellig. De regering van president Khatami is het enige overgebleven bolwerk van de hervormers, wier rol politiek vrijwel is uitgespeeld.

In het parlementsgebouw winden de parlementarirs, die een wetsvoorstel hadden ingediend om weer te beginnen met het verrijken van uranium, zich op. Volgens het akkoord met drie Europese landen van onderhandelaar Rohani wordt daar juist mee gestopt. ,,Het Westen wil ons in slaven veranderen! Rohani maakt propaganda voor zijn plan, maar het volk gelooft hem niet, had officieel onafhankelijk, maar conservatief parlementslid Rafat Bayat even voor de bijeenkomst gezegd.

De emotionele reacties van het parlement beginnen het leiderschap van het land echter te irriteren, zo is duidelijk aan het worden. Naast de door het leiderschap ongewenste inmenging in de nucleaire diplomatie, stelde het parlement afgelopen maand voor om de rechterlijke macht aan een onderzoek te onderwerpen. De rechtbanken en hun priv-politiediensten zijn bolwerken van traditionele conservatieven en niet gediend van dit soort bemoeienis.

Er is dan ook een breuk ontstaan tussen gematigde, traditionele parlementarirs en neoconservatieven in de parlement. De eerste twee groepen denken nog aan het algemeen belang, maar de neoconservatieven zijn het grootste en lijken alleen nog maar het gezag van de Opperste Leider te erkennen. ,,De elite van het land heeft een monster gecreerd. Eerst wilde het establishment de hervormers uitsluiten omdat ze niet naar hun pijpen dansten. Maar nu luisteren de neoconservatieven naar bijna niemand meer, zegt de journalist die al jarenlang het parlement volgt.

Onderhandelaar Rohani moet een tweede dag terugkeren in het parlement om meer uitleg te geven over het nucleaire akkoord. Hij kan een boycot alleen vermijden door direct naar de goedkeuring van het akkoord door de Opperste Leider te verwijzen.

,,Het is overal ter wereld de tijd van de neoconservatieven, zegt de journalist. ,,Hier is het niet anders. We gaan moeilijke tijden tegemoet. Volgens hem worden de Iraanse neoconservatieven iedere dag machtiger. ,,Let maar op, uiteindelijk zullen ze proberen het nucleaire akkoord alsnog te torpederen, want ze denken dat het land sterker wordt door ruzie met de wereld, zegt de journalist. Hij verwacht dat de ware neoconservatieve agenda de komende maanden duidelijk zal worden: ,,Eigenlijk willen ze gewoon de macht overnemen.

Het presidium van het Iraanse parlement in zijn gloednieuwe onderkomen in Teheran. (Foto Abbas Kowasari)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 24-11-2004, Pagina 1, Voorpagina

EU hekelt Iran om schending rechten

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN 24 NOV.

De Europese Unie (EU) heeft scherpe kritiek geuit op de schending van mensenrechten in Iran. In een vanochtend in Teheran afgegeven diplomatieke boodschap worden onder andere de recente arrestaties van journalisten, internettechnici en webloggers gehekeld.

De EU en Iran besloten twee jaar geleden tot een dialoog over de mensenrechten. Sinsdien is in Europese ogen volstrekt onvoldoende vooruitgang geboekt, en vanochtend werd die waarschuwing door een delegatie van de EU, onder leiding van de Nederlandse ambassadeur De Vries, overgebracht op het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken.

,,We hebben al een paar keer onze zorgen geuit, nu maken we die ook openbaar om te laten zien dat het ons ernst is, zei een Europese diplomaat die anoniem wilde blijven. ,,Het bezoek van de ambassadeurs is het zwaarste middel dat we hebben.

De demarche komt op een moment dat de drie grootste EU-lidstaten, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittanni, toenadering hebben gevonden met Iran over zijn nucleaire programma.

Vanochtend overhandigde de EU een lijst met de namen van 19 gevangenen van wie de vrijlating wordt gevraagd. Zo werd de vader van een naar Nederland gevluchte Iraanse weblogger in gijzeling genomen om zijn zoon te laten stoppen met schrijven. Enkele activisten hebben een reisverbod opgelegd gekregen, onder wie dissident Emaeddin Baghi die een toespraak zou houden op een congres in Nederland. Ook wordt gevraagd om vrijlating van onder anderen een pastoor die in een militaire gevangenis zit.

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 20-11-2004, Pagina L1, Leven &cetera, Reportage

Met een oude prins door het Teheran van Farah Diba

Thomas Erdbrink

Farah Diba schreef een bestseller over haar leven als keizerin van Iran. Thomas Erdbrink wandelt met een oude prins door de paleizen in Teheran waar de sjah en zijn vrouw zich voor de islamitische revolutie Westers vermaakten. ,,Vroeger was het hier veel mooier.

Achter dikke stoffen gordijnen, ergens in een appartement in Teheran, zitten gerimpelde prinsen en prinsessen in een kring. De weledelgeboren dames snoepen van de shirini, zoetige gebakjes, de mannen schillen een sinaasappel. Hun haren zijn grijs, hun bewegingen stram. Hun gesprekken gaan over het verleden, toen de sjah nog over Iran heerste en de aristocratie zich in decadente feesten en buitenlandse vakanties wentelde.

Sjah Mohammad-Reza Pahlavi is al vierentwintig jaar dood. Hij stierf in 1980 aan kanker, in Egypte, waar hij als vluchteling verbleef. De mullahs die hem en zijn kliek in 1979 verdreven, zitten nog sterk in het zadel.

De voormalige sjahbanoe, keizerin, Farah Diba Pahlavi, leeft nog. Zij schreef dit jaar een boek over haar turbulente leven, Memoires van een Keizerin. Het boek werd een internationale bestseller. Maar wat is er nog over van het sprookje van de keizerin, van haar leven vol glamour, van haar land?

Farah Dibas verhaal begint als een sprookje. Ze wordt geboren in 1938 in Teheran. Haar familie is van goede komaf en pendelt heen en weer tussen de woning in het centrum en het zomerhuis op de hellingen van het Alborzgebergte, in het dorpje Sjemiran. De jonge Diba gaat naar school, haar vader sterft en uiteindelijk vertrekt ze met een overheidsbeurs naar Parijs om architectuur te studeren.

Daar hoort ze dat de sjah en zijn tweede vrouw Soraya gaan scheiden - Soraya is onvruchtbaar. Dibas vriendinnen grappen dat zij wel eens de nieuwe sjahbanoe kan worden. ,,Je bent een liefje, spotten ze. ,,Schrijven jullie hem maar, antwoordt ze uitdagend.

Een jaar later ontmoet ze Mohammad-Reza Pahlavi voor het eerst als hij op staatsbezoek is in Frankrijk. ,,Wat heeft hij een mooie auto! En wat is hijzelf sympathiek. [...] Even later heb ik hem de hand gedrukt [...] Jawel een handdruk met een revrence, en mijn hart ging tekeer, geloof dat maar gerust, zal ze later aan haar moeder schrijven.

Vier maanden later is ze verloofd met de sjah, die ze in Teheran beter heeft leren kennen.

Het is het begin van een leven vol glamour. ,,Vanuit de koets, die langzaam door zestien paarden werd voortgetrokken, keek ik onderzoekend naar de gezichten [...] van mijn landgenoten, ze waren allemaal stralend en open. [...] In elk geval leek er inmiddels een hechte band te zijn ontstaan tussen hen en mij, daar was ik die morgen van overtuigd toen ik hun begroetingen, hun kusjes in ontvangst nam en die met heel mijn hart beantwoordde, schrijft ze over de kroning van haar man tot keizer op 26 oktober 1967.

BOWLEN MET DE SJAH

Die pracht en praal heeft vandaag de dag in Iran plaats gemaakt voor treurnis en opoffering. Lachen op straat is onbehoorlijk volgens de normen en waarden van de islamitische republiek. Het volk wordt geacht te denken aan de dood van heiligen en de opoffering van martelaren in de Iran-Irak oorlog (1980-1988). Ongetrouwde mannen en vrouwen mogen geen fysiek contact met elkaar maken. Kusjes uitwisselen is iets voor achter de gordijnen, veilig in het eigen huis.

Binnen, op de verheven bijeenkomst in het hedendaagse Teheran, is het weer even 1967, het kroningsjaar. Farhad Alams staalblauwe ogen glimmen als hij terugdenkt aan het keizerlijke paar. Hij maakte deel uit van de inner circle van de familie. De vakanties, de bowlingwedstrijden en de blinde moderniseringsdrang van het duo staan hem bij als de dag van gisteren. ,,Zij presenteerden Iran aan de wereld als een natie die werd gemoderniseerd. De keizerin stond altijd naast de sjah, ze zorgde voor het contact met de burgers, maar ook voor gelijke rechten voor de vrouw, aldus Alam. Met de sjah bowlde hij tot diep in de nacht op banen die speciaal voor de keizer werden afgehuurd.Na de islamitische revolutie in 1979, waarbij het keizerrijk door ayatollah Khomeini tot de islamitische republiek Iran werd omgedoopt, en de keizer en zijn familie moesten vluchten, werd Alams woning afgepakt. Zelf bracht hij jaren in de gevangenis door wegens zijn contacten met de keizerlijke familie. ,,Nu noemt het buitenland Iranirs terroristen en komen we geen land meer in. Vroeger gingen alle deuren open met een Iraans paspoort.

Naast weemoed is het terugkrijgen van ontnomen bezittingen ht onderwerp van gesprek op de bijeenkomst. ,,Ik bezit half Teheran, zegt prins Shahriar Ganji, ,,tenminste, als ik mijn onroerend goed ooit terugkrijg.

De prins heeft zijn haren zwart geverfd en draagt een keurig bruin pak en een door de islamieten verboden stropdas. Op zijn visitekaartje staat dat hij de directe afstammeling is van de laatste Qajar sjah. Die dynastie werd in 1921 omvergeworpen door de legerofficier Reza Khan, die later zijn familienaam veranderde in Pahlavi, naar een pre-islamitische Iraanse taal.

,,Hij en zijn zoon Mohammad-reza Pahlavi waren geen echte sjahs, zegt Ganji schalks. Hoewel de titels van de oude adel officieel werden ontnomen, behielden de meesten wegens hun status en rijkdom toch een plekje aan het Iraanse hof.

ZWEMBADEN EN CABRIOS

De volgende dag leidt prins Ganji me rond in de tuinen van het Saad Abad paleizencomplex, dat nu vrij toegankelijk is voor iedereen. Vogels kwetteren tussen de achttien paleizen die tezamen de zomerresidentie van het koninklijk paar vormden. De zon straalt tussen de bomen door, schoolklassen bewandelen de geasfalteerde weg die langs de voormalige keizerlijke onderkomens voert. ,,Het zag er vroeger allemaal veel mooier uit, dat garandeer ik, zegt Ganji. Zijn herinneringen draagt hij bij zich in een dik fotoalbum, waarin kiekjes staan van westerse dames voor een zwembad, de prins leunend op een Mercedes-cabrio en een Thaise schone zonder bikini. ,,Ja, ik was een behoorlijke playboy.

Voor de ingang van het Marmeren Paleis, waar de keizerlijke familie een tijd woonde, staat een bij de knien afgezaagd bronzen standbeeld van Mohammad Reza Pahlavi. Alleen zijn laarzen staan er nog. In een tentje naast de ingang hebben baseej, de islamitische moraalridders, een tentoonstelling gemaakt over de misdaden van de geheime dienst van de sjah, de SAVAK. Lelijke wassen beelden zitten er in elektrische stoelen of op de grond in een donkere cel.

Natuurlijk was de sjah een dictator, vindt Ganji, maar hij denkt liever aan de feesten als hij de trappen van het marmeren paleis beklimt. ,,Iedereen droeg de laatste mode uit Frankrijk, ze draaiden de nieuwste muziek en alle vrouwen waren prachtig, mijmert hij terwijl hij door de vertrekken loopt.

Norse suppoosten houden de bezoekers in de gaten. Het interieur van het paleis is een samengeraapt zootje. Een groot tapijt daar, een Wedgwood-servies hier, na de revolutie is er flink met het meubilair geschoven en boze tongen beweren dat vele kostbare stukken nu in de huizen van de geestelijken staan. De voormalige bezittingen van de verwesterde sjah zijn nu van het volk, en op ieder item, hoe klein ook, zit een rode staatssticker met een nummer.

VOORGEVOEL

Keizerin Farah Diba bezocht onder andere de Sovjet-Unie. Ze bracht er een bezoek aan de paleizen van de voormalige tsaren - en kreeg een angstig voorgevoel. ,,Als wij op een dag uit Iran verjaagd zouden worden, zouden ze dan ook bezoekers toelaten tot onze slaapkamers, onze salons, zoals ze hier doen? Zouden ze nieuwsgierige mensen zo in ons priv-leven laten rondneuzen?, schrijft ze in haar boek.

Haar angst werd bewaarheid; tegenwoordig is haar slaapkamer in het Marmeren paleis een van de hoogtepunten van ieder schoolklasbezoek. Een luipaardvel ligt op de grond, een ouderwetse kleurentelevisie staat naast het bed. Er hangt een foto van Farah Diba. ,,Wat is ze mooi, lispelt een meisje.

Zagen de sjah, sjahbanoe en hun vrienden niet dat hun droomwereld op instorten stond? ,,Op de feesten hielden we ons niet bezig met de klachten van het volk. Het interesseerde niemand dat veel mensen de veranderingen veel te snel vonden gaan. We zijn te naef geweest, verzucht Ganji.

Sommigen zagen het einde wel naderen - Farah Diba hoorde daar niet bij. ,,De keizerin organiseerde een tentoonstelling met schilderijen van haar broer, vertelt Siavash Zand, voormalig persofficier van de keizerlijke familie. ,,Er hingen afbeeldingen tussen van naakte vrouwen met bliksemflitsen uit hun genitalin. Het was totaal ongepast. Ik heb moeten vechten als een leeuw om ze verwijderd te krijgen. Het was zo buiten de werkelijkheid. Er waren demonstraties en de keizerin haalde zon stunt uit.

De keizerin, weet Zand, was helemaal verwesterd. ,,Ze realiseerde zich niet dat dit land een andere cultuur heeft. Volgens hem omringde Farah Diba zich met homoseksuelen en maakte ze zelfs een van de eerste homohuwelijken ter wereld mogelijk in Iran. ,,Ze was absoluut de beschermvrouwe van de kunstenaars, maar ging gewoon te ver. Tijdens een door haar georganiseerd toneelfestival hadden een man en vrouw gemeenschap op het toneel. Vlak naast de belangrijkste moskee van de stad!

Zand is ervan overtuigd dat de sjahbanoe een vriend had, zoals haar man in de laatste jaren van zijn leven talloze scharrels had. ,,Farah was soms uren in haar prive-vertrek met haar tennisleraar. Voor de sjah regelde men diverse mooie dames. Naarmate het volk meer begon te morren werden zij decadenter. Natuurlijk kwam de tegenreactie. Dat was de islamitische revolutie.

REVOLUTIE

Op een koude ochtend in januari in 1979 is Farahs sprookje afgelopen. Het keizerlijk paar verruilt Iran voor Egypte, op reis, het land in chaos en opstand achterlatend.

,,Als ik aan die 16e januari terugdenk, breekt mijn hart onder het verdriet dat ik nog in alle hevigheid voel. Er was een beklemmende stilte over Teheran neergedaald, alsof onze hoofdstad, al maanden een prooi van brandstichtingen en moordpartijen, opeens haar adem inhield. Op die 16e januari gingen wij weg, schrijft Diba in haar boek.

Naar Iran zal ze nooit meer terugkeren. Haar jongste, beeldschone dochter Leila pleegt zelfmoord in Londen in 2001. De ex-keizerin is een vrouw geworden die in het verleden leeft. Haar zoon, Reza, claimt sjah van Iran te zijn na de dood van zijn vader. Hij strijdt sinds jaar en dag voor een regime-wisseling in het land.

Maar haar kleindochters geloven er niet meer in, zo schrijft Farah Diba. ,,Jij zegt dat we prinsessen zijn, dat we Iranirs zijn, maar wij kennen ons eigen land niet eens, klagen ze. De voormalige keizerin vindt hierin haar roeping. ,,Daarom heb ik dit boek geschreven,[...] om te laten zien hoe wreed de geschiedenis voor hun grootvader is geweest.

De namen van Shahriar Ganji en Farhad Alam zijn op verzoek van de betrokkenen pseudoniemen.

Boek: Farah Diba Memoires van een Keizerin, uitg. House of Books bv, 17,50

GLORIE TOEN EN NU: Farah Diba als keizerin, in de jaren 70 tijdens een staatsiebezoek aan Spanje (geheel boven) en de keizerlijke slaapkamer in Teheran nu, publiek toegankelijk Fotos Corbis, Newsha Tavakolianwo

Bezoekster in het ooit keizerlijk Marmeren Paleis in Teheran (links) waarvoor de resten van het standbeeld van de sjah staan (rechts) Fotos Newsha Tavakolianwo

Onder: de trouwerij van de sjah en Farah Diba in 1959 Foto AFP

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 16-11-2004, Pagina 4, Buitenland

Dreiging voor Iran werd een kans

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN/ ROTTERDAM, 16 NOV.

Iraans parlement mort, maar verrijking kan zo worden hervat

Het Iraanse parlement ziet niets in het nucleaire akkoord dat Iran afgelopen weekeinde met drie Europese landen heeft gesloten. Toch is het geen knieval, aldus de Iraanse chefonderhandelaar Hassan Rohani.

Met een glimlach van oor tot oor stapte Irans belangrijkste onderhandelaar, Hassan Rohani, gisteren een zaal vol journalisten in Teheran binnen voor een persconferentie naar aanleiding van het nucleaire akkoord met drie Europese landen. Rohani, net als veel Iraanse leiders een shiitische geestelijke, voelde zich een overwinnaar.

Rohani had zojuist een akkoord gesloten met de drie grote EU-landen dat alle onzekerheid moet wegnemen over Irans nucleaire bedoelingen. ,,We hebben een dreiging veranderd in een kans, zei Rohani.

De overeenkomst heeft een prijs. Iran moet voorlopig met alle uraniumverrijkende activiteit stoppen, iets wat eigenlijk niet hoeft volgens het non-proliferatie verdrag. Maar met name de Verenigde Staten hebben zich voorgenomen alles te doen om te verhinderen dat Iran, lid van president Bush As van het Kwaad, een kernwapenprogramma ontwikkelt. De EU steunt de VS wat betreft het doel, maar prefereert de diplomatieke weg te bewandelen. Het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA) heeft nooit een duidelijk bewijs gevonden voor zon programma. Toch hebben de Europeanen handelsakkoorden, vliegtuigonderdelen en investeringen in Iran in het vooruitzicht gesteld, om de Iranirs te overreden mee te werken.

Dat voorlopig geen uranium zal worden verrijkt, geen centrifuges zullen worden gebouwd en hele complexen verzegeld zullen worden, komt voor sommige Iranirs neer op een knieval voor het westen. Onderhandelaar Rohani bekijkt het praktisch. ,,Wij geven de verrijking niet op, de EU weet dat we aan niets zijn gebonden, zei Rohani gisteren vooral tegen het binnenlandse publiek. ,,We doen dit vrijwillig en kunnen als we dat besluiten zo weer beginnen met onze verrijkingsactiviteiten.

Maar wil Iran dat deze belangrijke deal slaagt, dan moet het voorlopig de droom op een onafhankelijke brandstofcyclus, met zelfgeproduceerd, verrijkt uranium, opgeven. Was het akkoord met Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittanni niet gesloten, dan had Iran in theorie naar de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties kunnen worden doorverwezen, waarna economische sancties hadden kunnen worden afgekondigd.

Volgens Rohani kan Iran zich niet veroorloven om zichzelf nog meer te isoleren. ,,Het is in het nationaal belang om goede relaties te hebben met het buitenland. Sommige binnenlandse groepen denken alles door middel van strijd op te lossen, maar deze dag heeft bewezen dat discussies en onderhandelingen Iran het verste brengen.

De conservatieve krant Kayhan vreest dat de onderhandelaars alles hebben opgegeven waar zo lang aan is gewerkt. ,,De opschorting van uraniumverrijking is geldig zo lang de gesprekken duren, schreef hoofdredacteur Hossein Shariatmadari, een bekende havik, gisteren boos. ,,De Europeanen hebben niet laten weten wanneer ze uitgepraat zijn. Dat kan dus wel eeuwig duren.

Het parlement, dat tegenwoordig een conservatieve meerderheid heeft en zich luidruchtig heeft verzet tegen opschorting van uraniumverrijking, morde vanochtend. Het onafhankelijke parlementslid Rafat Bayat, indienster van een wetsontwerp dat beoogde de regering te dwingen uraniumverrijking te hervatten (maar niet zo scherp werd aangenomen), noemde het akkoord ,,een ramp. ,,We hebben niets. De wereld neemt een loopje met ons. Een ander parlementslid noemde het akkoord ,,imperialistisch en kolonialistisch. Het is geen succes maar een nederlaag voor ons.

Naar verluidt liet Rohani vanmorgen tijdens de besloten zitting van het parlement weten dat verzet geen zin had omdat de machtige Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei opdracht had gegeven het akkoord met de Europese landen te sluiten. Rohani zou wel hebben verklaard ervan uit te gaan dat het IAEA tijdens de komende zitting van de beheersraad op 25 november zal besluiten het dossier-Iran te sluiten, of ten minste de aanzet daartoe zal geven. Het jongste IAEA-rapport over Iran, dat gisteren bekend werd, impliceert echter dat onderzoek zal doorgaan. Wel meldt het rapport dat voorzover het IAEA had kunnen achterhalen, Iran geen nucleair materiaal heeft gebruikt voor een kernwapenprogramma. Tot zover onze correspondent.

Een onzer redacteuren voegt hieraan toe: De Amerikaanse regering, die tot dusverre een veel hardere koers jegens Iran voorstond dat de Europese landen, heeft in eerste instantie heel voorzichtig op het akkoord gereageerd. Minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell zei gisteren ,,een heel klein beetje vooruitgang te zien. Zijn woordvoerder liet weten dat Washington meer wil dan beloften.

Binnen de Amerikaanse regering is er net zoals binnen de Iraanse regering een haast permanente strijd tussen haviken en duiven over de manier waarop Irak moet worden aangepakt, waarbij sommige haviken zelfs tot regimewijziging in Teheran zouden willen overgaan. De laatste tijd waren de duiven echter iets meer in zicht. Opmerkelijk was het bezoek dat de directeur van de bibliotheek van het Amerikaanse Congres, zojuist aan Teheran heeft gebracht met toestemming van Washington. Het was de hoogste Amerikaanse functionaris die Iran openlijk heeft bezocht sinds de relaties tussen de twee landen in 1980 werden verbroken tijdens de gijzeling in de Amerikaanse ambassade in Teheran. Powell zelf zei enkele dagen geleden voort te verwachten met de Iranirs over nucleaire zaken te zullen praten op een conferentie over Irak die over een week in Kairo wordt gehouden.

Powell heeft zojuist zijn aftreden bekendgemaakt, en is dus uitgespeeld. Maar het is wel zo dat zijn waarschijnlijke opvolger, Condoleezza Rice, volgens de New York Times van vandaag president Bush had overtuigd Powells lijn te steunen van medewerking met Europas diplomatieke inspanningen om Iran te paaien. Onder anderen Powells eigen onderminister voor proliferatiezaken, John Bolton, wilde helemaal niets weten van de Europese diplomatieke activiteit.

Chefonderhandelaar nucleaire zaken Hassan Rohani op een persconferentie in Teheran waarop hij gisteren bekendmaakte dat Iran de verrijking van uranium opschort. (Foto Reuters)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 13-11-2004, Pagina 5, Buitenland

De knapste koppen zitten in het buitenland

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 13 NOV.

Veel westerse landen maken in Iran openlijk jacht op de beste studenten

De beste Iraanse studenten vertrekken naar het buitenland. Iran heeft het hoogste aantal hoogopgeleide emigranten per jaar. Maar ze gaan niet naar Nederland.

Op de campus van de Sharif technologie-universiteit in Teheran zingen de vogels en ruist de wind zachtjes door de bomen. Een groepje studentes, verplicht gesluierd zoals alle vrouwen in Iran, zit in het gras rond een stapel boeken, twee jongens tikken op een rekenmachine. De 8.000 studenten van de universiteit zijn de slimste van Iran en ze hebben een gemeenschappelijke wens: werken in het westen.

Wie in Iran wil studeren moet hoge punten halen bij het concours. Dit massa-examen, waaraan jaarlijks 1,6 miljoen scholieren meedoen, is de toegangspoort naar een gratis opleiding op een van de staatsuniversiteiten. Degenen met de allerhoogste score, ongeveer 800 kandidaten per jaar, mogen naar de elitaire Sharif-universiteit. Het concourssysteem levert resultaten op. Op de wiskunde-olympiade in Tokio behaalden Iraanse studenten afgelopen jaar een 17de plaats. Ter vergelijking, Nederland werd 63ste.

,,Sharif-studenten worden vanuit de hele wereld uitgenodigd door de beste universiteiten, zegt adjunct-decaan Abdolhassan Vafai trots. Op zijn bureau in een van de universiteitsgebouwen liggen brieven uit alle werelddelen. ,,Kijk naar deze, van de decaan van de Stanforduniversiteit in de Verenigde Staten, gebiedt Vafai. In de brief staat dat 15 Iraanse studenten zich hebben weten te plaatsen voor het doctoraalprogramma van de universiteit. ,,Gekeken naar de prestaties van de Iraanse studenten heeft de Sharif-universiteit het beste Bachelorprogramma ter wereld, schrijft de decaan van Stanford.

Vafai heeft geen problemen met het vertrek van de studenten. ,,Sommige mensen noemen het een braindrain, waarbij de slimste geesten Iran verlaten, zegt de adjunct-decaan. ,,Maar ik zeg: wie heeft het recht te verhinderen dat deze mensen zich ten volle ontwikkelen? Goede studenten zijn een investering in de toekomst van Iran en van de wereld.

Iran kent het hoogste aantal hoogopgeleide emigranten per jaar. Volgens officile cijfers vertrekken er ieder jaar meer dan 150.000. Van de studenten van de Sharif-universiteit schat Vafai voorzichtig dat 75 procent naar het buitenland is gegaan. Op andere universiteiten zijn de cijfers ongeveer hetzelfde. De Iraanse overheid legt de studenten geen strobreed in de weg. Van de 70 miljoen inwoners zijn er meer dan tweederde onder de 25 jaar. Een van de grootste problemen voor het islamitische regime is het vinden van werk voor al deze jongeren.

Westerse landen hebben daar geen problemen mee. ,,Canada biedt de meeste van onze studenten z een verblijfsvergunning aan, legt de decaan uit. Veel westerse landen maken openlijk jacht op de knappe koppen. Itali heeft een eigen school gesticht in Teheran die Iranirs voorbereidt op een studie aan een Italiaanse universiteit. De Australische ambassade organiseerde onlangs een kennisbeurs in Teheran, waarbij verscheidene universiteiten uit dat land zichzelf aanboden.

Australi heeft een speciaal programma om Iraanse studenten te halen. Wie aan bepaalde eisen voldoet en per semester ongeveer 7.500 euro op tafel kan leggen, krijgt binnen enkele maanden een verblijfsvergunning met uitzicht op een Australisch paspoort. ,,We leven in een wereldeconomie en proberen de beste werknemers naar ons land te halen, verklaart een functionaris van het Australische ministerie van Buitenlandse zaken die anoniem wil blijven.

De dertigjarige Iraanse Kamelia Ardalani voltooide afgelopen jaar haar Masters opleiding als ingenieur aan de universiteit van Brisbane. De oud-studente van Sharif had ook naar Zweden gekund, maar koos voor Australi omdat haar nicht daar woont. ,,Ik heb Delft ook geprobeerd, maar de Nederlandse visumregels veel te streng en ingewikkeld, zegt ze. Het maakt haar niet uit. ,,Ik had genoeg keus.

Op dit moment wacht ze op haar permanente verblijfsvergunning voor Australi, ze heeft er al werk gevonden. ,,Ik zou graag in Iran blijven, maar daar verdien ik niet genoeg om te overleven. Daarnaast ben ik hier niet vrij, zegt Ardalani. Ze schat dat bijna al haar studiegenoten nu in het buitenland wonen.

,,Vroeger gingen er veel studenten naar de Verenigde Staten, maar na 11 september is dat moeilijker geworden, zegt de adjunct-decaan van Sharif. Europese universiteiten, met name Franse en Duitse, vullen gretig die ruimte door vergaande samenwerkingsafspraken met de universiteit te maken.

Uit een uitgelekt rapport van het Nederlandse ministerie van Onderwijs blijkt dat de komende jaren 100 miljoen euro voor Holland kennisland promotie wordt uitgetrokken. In het plan, dat nog niet aan de Tweede Kamer is aangeboden, komt te staan dat er straks in meer landen studenten en kenniswerkers worden geworven. Iran zit daar niet bij.

,,Met Nederland heb ik vaak contact gezocht, maar er is nog nooit op mijn brieven gereageerd, zegt adjunct-decaan Vafai. Hij vindt het land niet erg agressief als het op kenniswerving aankomt. Vafai hoopt op verandering. ,,Ik vind dat er nu een uitgelezen kans voor Holland ligt: jullie hebben geavanceerde universiteiten, wij goede studenten. Denk eens aan wat een uitvindingen we samen zouden kunnen doen!

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 10-11-2004, Pagina 5, Buitenland, Column

Een product van Nederland

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN 10 NOV.

Van Gogh

Nederland is ook in de islamitische republiek Iran door satelliet en internet niet ver weg meer. Een week geleden: via de satelliet zie ik 20.000 mensen op de Dam staan, brullend, toeterend en slaand op potten en pannen.

,,Wat is er aan de hand? vraagt mijn Iraanse schoonmoeder verschrikt.

Het is een lastig moment. De hele schoonfamilie zit voor de televisie. Zoals bijna iedere avond kijken we na het nieuws op de Iraanse oppositiezender nog even naar het Nederlandse achtuurjournaal. Het zijn 25 lange minuten voor mijn schoonvader, twee schoonzussen en nichtje die alleen de Nederlandse woorden hallo, goed en kaas kennen.

Soms is er iets wat ze interesseert, zoals de verrichtingen van het Nederlandse koninklijk huis, dan moet ik uitleggen wat er aan de hand is. ,,De Argentijns-Nederlandse vrouw van Willem-Alexander, die blonde prins daar links, is op bezoek bij de Raad van State, ze mag meepraten over de toekomst van het land, zeg ik dan. Er wordt instemmend geknikt door de familie, meepraten van vrouwen is altijd goed. In Iran is de conservatieve islam, na 25 jaar islamitisch bewind, behoorlijk uit de mode.

Het drugsbeleid, de strijd tegen het water, de gayparade - een buitenlandcorrespondent is soms net zoveel bezig met het verklaren van zijn eigen land als met het doorgeven van buitenlands nieuws aan Nederlanders. Iranirs hebben heel veel vragen over Nederland en het meeste leg ik routineus uit. Natuurlijk wordt er veel raar gevonden en heeft een Iraanse kennis zich eens heel boos gemaakt, toen bekend werd dat Nederland Iranirs wilde uitzetten, maar over het algemeen staat ons land hier hoog in aanzien. Men vindt het een baken van beschaving, voetbal en tulpen.

Terug naar dinsdag 2-11. Mijn schoonfamilie ziet de Amsterdamse burgemeester Cohen en een man in een te grote jas die op een trommel slaat. Mensen gillen de longen uit hun lijf. Theo Van Gogh is vermoord door Mohammed B. Het zweet breekt me uit. Hoe ga ik dit uitleggen?

,,Er is een Nederlandse filmmaker vermoord, begin ik. ,,Vanochtend is hij neergeschoten door een Marokkaans-Nederlandse moslim-extremist. Iedereen op dit plein is boos en verdrietig.

Afschuw bij de schoonfamilie. ,,Oh jee, het is weer een moslim, weeklaagt mijn jongste schoonzus. ,,Ik wil geen moslim zijn, roept ze boos.

,,De filmmaker had een film gemaakt over mishandeling van moslimvrouwen, vervolg ik. ,,De vrouwen vertelden naakt hun verhaal terwijl er koranverzen op hun lichaam werden geprojecteerd. In de film die onderwerping heet, gaat het ook over Iraanse vrouwen.

De hele familie kijkt me niet-begrijpend aan. ,,De filmmaker wilde het probleem van vrouwenmishandeling binnen de islam aan de kaak stellen, voeg ik er aan toe.

,,Door naakte vrouwen te laten zien?, vraagt mijn schoonmoeder verbaasd. Ik antwoord instemmend en vertel ook over de kruistocht van Ayaan Hirsi Ali tegen islam en vrouwenbesnijdenis.

,,Alsof vrouwen zoveel rechten hebben binnen de islam, dr gaat het om mama!, reageert mijn oudste, gescheiden schoonzus. Maar ze vindt ook dat je dat beter zonder naakte vrouwen kunt uitleggen. ,,Juist de traditionele mensen die je wilt bereiken, kwets je daarmee, denkt ze.

,,De filmmaker schreef ook columns, vertel ik uiteindelijk maar. Ik kan het ze beter zelf uitleggen voordat ze het morgen in een Iraanse krant lezen. ,,Hij wilde provoceren om discussies aan te zwengelen. Hij noemde moslims varkens, de profeet een geitenneuker en Allah een lief varkentje. Een vragende stilte valt. ,,Dat kun je zeggen in Holland omdat we vrijheid van meningsuiting hebben, leg ik uit.

,,Dus in Nederland kun je alles zeggen en doen wat je wilt zonder dat het uitmaakt of je daar iemand mee beledigt?, vraagt mijn schoonmoeder. Ik zeg dat er grenzen zijn, dat het volgens mij uitmaakt of je iemand persoonlijk beledigt of een hele groep. ,,Maar er wonen een miljoen moslims in Nederland, die mag je dus allemaal beledigen?, concludeert ze. ,,Nou, dan moet je niet gek opkijken als er iemand boos wordt!, zegt ze lachend. ,,Begrijp me niet verkeerd, ik heb een hekel aan die extremisten, maar deze lijkt me een product van jouw eigen maatschappij.

Met een knip gaat de televisie weer op de Iraanse oppositiezender, waar een man kwaad is op de ayatollahs. De discussie over Nederland is gesloten. Voorlopig laat ik het Nederlandse journaal maar een tijdje links liggen, zo heb ik me voorgenomen. Ik weet niet meer wie het Nederlandse nieuws beter kan uitleggen, de buitenlandcorrespondent of zijn Iraanse schoonmoeder.

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 03-11-2004, Pagina 6, Buitenland, Reportage

Pelgrimstocht naar Imam Reza

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

MASHAD, 3 NOV.

In Mashad hopen de souvenirhandelaars dat de oorlog in Irak lang duurt

Miljoenen pelgrims bezoeken jaarlijks Mashad in het noordoosten van Iran waar de shiitische heilige Imam Reza begraven ligt.

Tientallen pelgrims haasten zich over de helverlichte binnenplaats van het heiligdom van de shiitische heilige Imam Reza. Het wordt snel koud in deze Noordoost-Iraanse stad en binnen, vlak bij de gouden kooi waar deze achtste imam ligt begraven, is het warm. Het immense heiligdom is het belangrijkste shiitische bedevaartsoord buiten Irak.

Na een wandeltocht langs kleurrijke tegelmozaeken en door immense deuren, komen de pelgrims bij een enorme nis met een gouden koepel. Volgens de overlevering ligt hier Imam Reza, de achtste leider van de shiitische tak van de islam, gestorven na vergiftigd te zijn door een sunnitische kalief. Als de mannen en vrouwen ieder hun aparte ingangen zijn ingegaan, hun schoenen hebben afgegeven en elkaar weer treffen in de hallen rondom het graf, naderen ze het hoogtepunt van hun pelgrimage. Sommigen huilen terwijl ze de kooi waar Reza ligt, aanraken, anderen prevelen gebeden. De meesten proppen geld door de tralies. Gezinnen zitten in de hallen rondom de begraafplaats. Kinderen spelen tikkertje terwijl hun ouders bidden, de koran lezen of gewoon wat praten.

De naam Mashad betekent letterlijk plaats waar een martelaar is begraven. Sinds Imam Reza hier in 817 het leven liet, is Mashad uitgegroeid van een plattelandsdorpje tot een stad van drie miljoen inwoners. Jaarlijks bezoeken miljoenen shiitische pelgrims vanuit de hele wereld, maar voornamelijk Irak en de Golfstaten, de stad. Vrijwel alle groot-ayatollahs hebben hier hun kantoor. De afgelopen 25 jaar is het heiligdom de belangrijkste toeristentrekker van Iran en er is een hele industrie rondom Imam Reza op gang gekomen.

Twee mannen uit de shiitische Iraakse provincie Diwaniya struinen langs de winkels rond het heiligdom. Ze hebben al een foto laten nemen voor een schilderij van Imam Reza met een gewond hert aan zijn voeten en twijfelen nu welke tasbih, bidketting, ze willen kopen. ,,We zijn met elf personen uit Irak gekomen, zegt Hatem Beiwany. ,,Irak is gevaarlijk, hier kunnen we ontspannen.

Als het aan de winkeliers, hoteleigenaren en taxibedrijven van Mashad ligt, mag de oorlog in Irak nog wel even duren. ,,Vlak na de Amerikaanse invasie van Irak hadden we opeens geen klanten meer, klaagt Mohammad Rahmanian, eigenaar van een souvenirwinkel. Alle Iranirs gingen naar de Iraakse bedevaartplaatsen Kerbala en Najaf, die tot dan haast onbereikbaar waren. De concurrentie werd moordend omdat in Irak alles goedkoper en interessanter is voor Iraanse pelgrims. Volgens de souvenirhandelaar hangt de toekomst van Mashad af van de onrust in Irak. ,,Iranirs brengen geld in het laadje; als die straks naar Irak gaan, kan ik hier wel sluiten.

Feitelijk moeten de winkeliers het doen met de kruimels. Want bijna heel Mashad en de provincie Khorrasan waarin de stad ligt, zijn in het bezit van een religieuze stichting. De Astan-e Qods-e Razavi, oftewel het Pure Hof van Imam Reza, werd na de revolutie aangesteld om alle bezittingen die het heiligdom toebehoorden te beheren. Nu, 25 jaar later, is de stichting waarschijnlijk de enige religieuze organisatie ter wereld die haar eigen vrijhandelszone bezit. Naast enorme stukken land, mijnen, levensmiddelen- en textielfabrieken bezit het Pure Hof nog diverse andere bedrijven. De zoon van de leider van de organisatie, ayatollah Vaez-Tabbasi, wordt de koning van Khorrasan genoemd. Een veroordeling wegens fraude is in de doofpot gestopt. Het plan is om het heiligdom, hoofdmoot van het inkomen van de stichting, uit te breiden, waarvoor vele winkels moeten verdwijnen.

Religieus is Mashad een strijdgebied. De belangrijkste geestelijke in Irak, groot-ayatollah Ali Sistani, is in Mashad geboren. Hij heeft nog veel familie in de stad. Sistani is een voorganger van de traditionele school binnen de shiitische islam. Anders dan de huidige Iraanse Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei vindt hij dat de geestelijkheid zich niet direct in de politiek moet mengen. Sistani is sinds de islamitische revolutie van 1979 niet meer in Iran geweest, terwijl de meesten van zijn naar schatting 30 miljoen aanhangers hier wonen.

,,We hebben vrijwel iedere dag telefonisch contact, zegt zijn vriend en officile vertegenwoordiger in Mashad, ayatollah Mohammed Rabani. Vier maanden geleden, toen Sistani een bypassoperatie in Londen kreeg, wilde hij Rabani aan zijn bed hebben. ,,Ayatollah Sistani heeft geen mening over het regime in Iran. We praten hier niet over politiek, zegt Rabani. Toch houdt het kantoor van Sistani altijd rekening met een eventuele politieke actie tegen de denkbeelden van Sistani, die haaks staan op het Iraanse idee van een islamitische staat. ,,De ayatollah heeft ook veel mensen als vertegenwoordigers aangewezen die hun werk anoniem vanuit hun huizen doen. Niemand weet wie dat zijn, zegt Rabani terloops.

Als de gelovigen het heiligdom weer verlaten, draaien ze zich nog eenmaal om om Imam Reza te groeten. Schoolklassen worden in bussen geloodst, gehandicapten in rolstoelen keren gelukkig terug naar hun hotels, hopend op een wonder van Imam Reza.

Pelgrims laten in Mashad gewoonlijk hun foto nemen met op de achtergrond een schildering van de heilige Imam Reza. Het is namelijk verboden binnenin zijn heiligdom fotos te nemen. Op de voorgrond de eigenaar van de fotowinkel. (Foto Newsha Tavakolian)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 30-10-2004, Pagina 4, Buitenland

Zwaar-waterfabriek steen des aanstoots

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

ARAK, 30 OKT.

Iranirs zijn machos in onderhandelingen over hun nucleaire programma

In Iran wordt de laatste hand gelegd aan een zwaar-waterfabriek die volgens de VS bewijst dat Teheran in het geheim kernwapens ontwikkelt. De luchtafweer rond de fabriek weerspiegelt de toenemende spanning.

Diep in Iran, op zon 300 kilometer van de hoofdstad Teheran, wordt naarstig gewerkt aan de laatste fase van de zwaar-waterfabriek die voor de Verenigde Staten belangrijk bewijs vormt van een geheim Iraans kernwapenprogramma. Overal in de idyllische vallei met schapen en ezeltjes waar de fabriek staat, is luchtafweergeschut opgesteld voor het geval van een Israëlische of Amerikaanse preventieve aanval. Iran is nog in onderhandeling met de drie grote EU-landen over stopzetting van uraniumverrijking, maar het Iraanse leger neemt geen risicos. De EU probeert de kwestie vreedzaam op te lossen.

Arak is een van de belangrijkste schakels in de Iraanse zoektocht naar nucleaire energie, of, volgens Washington, een kernbom. Een kleine selectie journalisten werd deze week bij wijze van hoge uitzondering uitgenodigd voor een bezoek aan de installatie.

De fabriek in Arak is op zijn minst verdacht: zwaar water wordt gebruikt in reactoren die op onverrijkt uranium werken en veel plutonium produceren. Het is de makkelijkste manier om aan de splijtstof voor een kernwapen te komen. Daarnaast heeft Iran een vermogensreactor, voor het opwekken van elektriciteit, in aanbouw bij de havenstad Bushehr. Rusland, dat is gecontracteerd om deze reactor in 2006 af te bouwen, levert de splijtstof voor Bushehr. De zwaar-waterfabriek is in principe onnodig. Tegelijkertijd probeert Iran ook via centrifuges uranium te verrijken. Iran wil zelf uranium produceren en niet afhankelijk zijn van buitenlandse leveranciers.

Het Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) doet al meer dan anderhalf jaar een speciaal onderzoek naar de Iraanse nucleaire activiteiten, dat al met al een kopie lijkt van het Pakistaanse kernprogramma. Op 25 november wordt van Iran verwacht dat het aan alle onduidelijkheid over dit programma een einde maakt. Lukt dat niet, dan kan het IAEA de zaak voorleggen aan de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Die kan economische sancties opleggen.

Als het aan de hoofdingenieur van Arak, Manoucher Mahdaddi, ligt, gaat dat niet gebeuren. Het westen zit ,,100 procent fout als het denkt dat het Iraanse nucleaire programma gericht is op het maken van een kernbom, zegt hij. Middels een strakke powerpoint presentatie legt hij uit hoe de zwaar-waterfabriek is gebouwd. ,,We zijn in 1998 begonnen en hebben 24 uur per dag gewerkt. De topcapaciteit wordt 72 ton zwaar water per jaar. Over de zwaar-waterreactor die naast het complex wordt gebouwd wil hij niets zeggen, hoewel het werk in volle gang is.

Over vier maanden is de fabriek volledig gebruiksklaar. Op dit moment wordt de laatste hand aan destillatietorens gelegd. Nu al wordt er zwaar water geproduceerd, dat volgens Mahdaddi nodig is voor een testreactor in de stad Isfahan. Dat water is echter maar voor 15 procent verrijkt. ,,Maar over vier maanden kunnen we zeker 16 ton zwaar water produceren dat verrijkt is tot 99,8 procent, zegt Mahdaddi trots.

,,Deze fabriek is volledig door Iranirs gebouwd. Er is geen buitenlander aan te pas gekomen, vertelt hij. Zelf heeft hij in het buitenland gestudeerd, maar hij wil niet zeggen waar.

Arak is een toonbeeld van schoonheid en vooruitgang. Keurig geharkte bloemenperkjes grenzen aan de installatie die zwavelwaterstof van water scheidt. Een uitgebreide tour over het complex volgt, waarbij de mannen van de Iraanse veiligheidsdienst hun meerderen telefonisch op de hoogte houden van de voortgang van het bezoek. ,,Breng ze niet naar het stikstof-gedeelte!, slist er een tegen ingenieur Mahdaddi na een uitvoerige telefonische consultatie. ,,Het laboratorium is niet klaar!, fluistert een ander later. Verder is het hele complex vrij te bezichtigen en te fotograferen.

Op datzelfde moment lopen in Wenen de zoveelste onderhandelingen tussen de Iranirs en Frankrijk, Duitsland en Engeland weer vast. De EU3 hebben een aanbod gedaan dat de Iranirs ertoe moet verleiden om hun verrijkingsactiviteit voor onbepaalde tijd te staken. Hoewel de details van het plan niet zijn bekendgemaakt, zeggen diplomaten in Teheran dat Iran kant en klare splijtstof uit Europa is geboden naast toetreding tot de Wereld Handels Organisatie en versteviging van handelsakkoorden tussen de EU en Iran. Het gesprek wordt volgende week in Parijs voortgezet.

Volgens een diplomaat van een van de drie EU-landen die het aanbod doen, gedragen de Iranirs zich als machos in de gesprekken. ,,Ze weten dat we weinig kunnen doen, dat een aanval op de installaties lastig is en een olieboycot met de huidige hoge olieprijs onmogelijk. Na deze gesprekken vrees ik dat de kans dat ze naar de Veiligheidsraad worden gestuurd een stuk groter is geworden. Maar wat er dan moet gebeuren? Ik weet het niet.

Volgens een van Irans toponderhandelaars, Hussein Moussavian, in een interview met de Duitse zender ZDF, zal Iran de uraniumverrijking nooit helemaal opgeven. ,,We hebben nu al een jaar onze goede wil getoond door geen uranium te produceren. Moussavian zei dat het bod van de Europeanen uiterst vaag is. De onderhandelaar heeft al herhaaldelijk gezegd te verwachten dat het Iraanse nucleaire dossier naar de Veiligheidsraad wordt gestuurd. ,,Drie maanden geleden hebben we besloten het land te mobiliseren als we bij de raad worden aangemeld, zei hij deze week, zonder te zeggen of het om een militaire mobilisatie gaat.

Iraanse haviken zouden dat prachtig vinden. Al maanden schreeuwen ze moord en brand wegens ,,de buitenlandse inmenging in binnenlandse zaken. Het Iraanse parlement - dat in februari door uitsluiting van de hervormingsgezinde kandidaten in conservatieve handen kwam - gaf eerder deze week een schot voor de boeg. Een wet is voorbereid die de regering oproept om weer te beginnen met het verrijken van uranium. ,,Het probleem is dat je in Iran nooit weet met wie je praat, wie uiteindelijk het laatste woord heeft in het land, zegt de diplomaat. ,,Zijn het de onderhandelaars in Wenen, is het het parlement of mensen achter de schermen?

Rond de zwaar-waterfabriek herinneren alleen de radarposten en batterijen luchtafweergeschut aan de toenemende spanning. ,,Wij hebben niets te verbergen, zegt Mahdaddi nadat er een vraag over de huidige politieke situatie wordt gesteld. ,,Men vergeet dat zwaar water ook voor biomedisch onderzoek wordt gebruikt. We kunnen er kanker mee genezen, zegt hij enthousiast.

Een Iraanse vrouw op het terrein van de zwaar-waterfabriek in Arak die volgens de Verenigde Staten een belangrijk bewijs vormt van een geheim Iraans kernwapenprogramma. Teheran zegt er alleen een vreedzaam programma op na te houden. (Foto Newsha Tavakolian)

Restricties: ja

NRC Handelsblad van 20-10-2004, Pagina 5, Buitenland, Reportage

Geen rente en toch winst in Iran

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 20 OKT.

Wie rente vraagt, is in gevecht met God. Maar niet elk islamitisch leenfonds in Iran schrikt daarvoor terug.

Voorbij de afdeling met Chinese huishoudapparaten, de trap omhoog bij de strijkijzerreparateur bevindt zich het islamitisch leenfonds van de ceramiek- en porseleinhandelaren van de bazaar van Teheran. Negen jaar geleden brachten de handelaren 200.000 euro bij elkaar om een islamitische bank - zonder rente - voor de armen te beginnen. Vandaag de dag schamen ze zich voor degenen die hun voorbeeld hebben gevolgd.

De drie werknemers van het fonds nemen op voorspraak van een van de leden iedere geldlening in behandeling. Rente vragen ze niet, want dat is volgens de islam riba, nog erger dan onrein. Wie geld verdient door geld uit te lenen, is in gevecht met God, zo schrijft de Koran. Klanten van het fonds krijgen direct een bedrag uit de kas mee en moeten dat binnen een bepaalde termijn terugbetalen. Er zitten geen addertjes onder het gras. ,,Als iemand te laat is met betalen, vragen we die persoon zijn afspraken na te komen, maar rente vragen we nooit, zegt een van de werknemers vroom.

Het aantal speciale leenfondsen voor de armen is de laatste jaren sterk toegenomen in Iran. Volgens het ministerie van Informatie zijn er meer dan 6.000 actief. Sommige van de semi-officile islamitische leenfondsen zijn lucratieve ondernemingen geworden. Hoewel de fondsen een vergunning van de Centrale Bank moeten hebben, worden ze bijna niet gecontroleerd.

Maar het gaat de laatste maanden vaak mis. Bij de meeste moderne fondsen moet de klant eerst een bedrag inleggen, waarna drie maanden later het dubbele bedrag renteloos kan worden geleend. Steeds vaker belegt de directie met het geld of gaan de fondseigenaren er met de inleg vandoor.

Eind september vielen twee doden in de stad Isfahan toen twee mannen op een brommer een bom door het raam van het Mohammad Rasoul islamitisch renteloos leenfonds gooiden. Het fonds was failliet gegaan. Een week later waren er hevige rellen in de stad Nourabad, nabij Shiraz. Het Zolfaghar-Ali fonds verklaarde bankroet te zijn. De 37 miljoen euro die het fonds beheerde, was verdwenen. Het fondsgebouw werd in de as gelegd, evenals diverse overheidsgebouwen. En demonstrant werd door de politie doodgeschoten.

Het islamitische leenfonds van de ceramiek- en porseleinhandelaren zal niet failliet gaan, omdat het bestuur jaarlijks de verliezen uit eigen zak aanvult. ,,Meestal geven we een lening om een bedrijf te starten of voor een kind dat gaat studeren, maar laatst hadden we iemand die geopereerd moest worden. Daar lenen we ook aan. We verliezen ieder jaar 5.000 euro, zegt een werknemer. ,,Dus bijna iedereen betaalt ons terug.

Aan de met gelakt spaanplaat betimmerde muur hangt een foto van wijlen ayatollah Khomeiny, grondlegger van de islamitische republiek Iran.

,,Ons werk is liefdadigheid, God belooft ons dubbele rente in de hemel voor onze goede daden, verklaart de werknemer.

Sinds de islamitische revolutie van 1979 is het Iraanse banksysteem gecentraliseerd en geslamiseerd. Dat hield in dat er voortaan volgens de Koran renteloos zou worden gebankierd. Maar wegens de torenhoge inflatie, op jaarbasis meer dan 20 procent, heeft de overheid het islamitisch verbod op rente volledig moeten uithollen. Decreten van bepaalde geestelijken werden zo uitgelegd dat rente in veel gevallen toch niet onrein is, als de staatsbanken maar een mogelijkheid tot renteloos lenen en sparen bieden.

Ze hebben speciale renteloze spaarrekeningen waarbij streng gelovige klanten autos, gouden munten en reizen naar Mekka kunnen winnen. Volgens een recent onderzoek staat het totaal aan uitgekeerde prijzen gelijk aan een rente van 2,2 procent. Dat steekt armoedig af bij rekeningen mt rente in Iran. Daar krijgt men gemiddeld 20 procent rente per jaar, met uitschieters tot 28 procent.

Steeds vaker laveren ook Iraanse overheidsinstellingen in de financile schemerwereld tussen rente en riba. De lokale afdeling van het Ghavamin spaar en leenfonds in Shahre-rey, een voorstad van Teheran, adverteert met de leus Wij kunnen niet failliet gaan, want dit fonds is van de politie. Vier jaar geleden besloten de beheerders van het pensioenfonds van de Iraanse politie in leenzaken te gaan. Vandaag de dag behoren zij tot de grootste leenfondsen, met 448 afdelingen door het hele land. Hun grote concurrent Baseejian wordt beheerd door de Baseej, het Iraanse vrijwilligersleger dat toeziet op de naleving van de islamitische normen en waarden.

Shahre-rey is de aankomsthal voor arme migranten die uit de rest van het land naar de hoofdstad trekken. Veel van de inwoners van het stadje kunnen niet terecht bij de gewone banken. ,,Om in Iran een huis te huren, moet je een borg betalen van soms duizenden euros, legt een medewerker van het Ghavamin fonds uit. ,,Dat leent men hier, wij vragen bijna geen onderpanden.

Anders dan in de bazaar zijn er vele voorwaarden verbonden aan de renteloze lening. ,,We lenen niet meer dan 4 miljoen toman (4.000 euro) en het moet binnen drie maanden worden terugbetaald. Helemaal renteloos is de islamitische lening ook niet, geeft hij toe. Het fonds vraagt 4 procent administratiekosten. ,,Wordt er niet tijdig afbetaald dan zet het fonds de lening om in een normale lening. Daarover moet men gemiddeld 22 procent rente betalen, zegt de medewerker die anoniem wil blijven.

In het kantoor van het bazaarfonds worden de wenkbrauwen gefronst als de moderne islamitische leenfondsen ter sprake komen. De medewerkers van het ceramiek- en porseleinfonds vinden dat de goede naam van de islamitische fondsen misbruikt wordt door overheidsinstellingen en priv-personen, belust op geld. ,,Al zeggen we dat liever niet te hard, fluistert een medewerker van het fonds.

,,Ons fonds helpt mensen in naam van de islam. We doen dus geen beloftes zonder geld in kas te hebben en vragen geen geldinleg om mee te speculeren, vervolgt hij. ,,Wij doen stilletjes wat goed is volgens de Koran, hierover openlijk met de overheid strijden is een verloren gevecht.

Restricties: ja