Onze Man in Teheran

Iran 2005 | 2004 | 2003 :: Irak 2005 | 2004 | 2003 ::: Libanon ::: de regio

NRC Handelsblad van 27-06-2005, Pagina 1, , Reportage, Aantal woorden: 493

Tevredenheid én politieke kater in Iran

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 27 JUNI.

Veel Iraniërs moesten in de presidentsverkiezingen kiezen tussen twee kwaden: een corrupte hervormer en een ultra-conservatief. Velen van hen bleven thuis, en de conservatief Ahmadinejad won.

In Iran heerst zowel tevredenheid als een politieke kater na de verkiezing van Mahmoud Ahmadinejad tot president. De armen stemden op hem wegens zijn imago van 'man van het volk', de ontevreden middenklasse bleef grotendeels thuis. Irans toekomst is onduidelijk. Ahmadinejad is feitelijk een onbekende én nooit is alle macht in handen van één - neoconservatieve - groep geweest.

Met een geslepen campagne en stille steun van belangrijke staatsorganen bereikte Ahmadinejad het ontevreden voetvolk van de Iraanse stemgerechtigden. De huidige burgemeester van Teheran vloog niet met een privé-jet van stad naar stad, maar zat op de grond in de huizen van Irans arme plattelandsbevolking. Hij sprak niet over vrijheden en moderniteit, maar over corruptie en verdeling van het oliegeld. ,,Ik heb het gevoel dat hij eerlijk is, anders dan de anderen", vertelde de 20-jarige meubelmaker Mehdi Farahani vlak voordat hij zijn stem op de burgemeester ging uitbrengen.

Met 'de anderen' bedoelt de meubelmaker het hele Iraanse systeem. De hervormers, de geestelijkheid en tegenkandidaat ayatollah Akbar Hashemi Rafsanjani: allemaal hebben ze 26 jaar na de islamitische revolutie beloften gedaan die ze niet zijn nagekomen. De bezitslozen die in naam van ayatollah Khomeiny in 1979 de sjah verdreven hebben hun maandloon sindsdien zien dalen. Wie in Iran anno 2005 drie baantjes nodig heeft om een gezin te voeden, wil niets liever dan de gezaghebbers straffen.

Een stem voor Ahmadinejad was ook een proteststem tegen het regime, zoals miljoenen ook twee keer op de hervormer Khatami stemden. De steun van de massa's heeft de hervormers blind gemaakt. ,,We hebben ons op de elites gericht en zijn de mensen vergeten", gaf de hervormer Mohammad Ali Abtahi gisteren toe op zijn website www.webnevesteha.com.

Maar het is te simpel om de conservatieve overwinning alleen als klassenstrijd te zien. Zonder de steun van de Iraanse Revolutionaire Garde en de baseej, de vrijwillige moraalpolitie, had Ahmadinejad waarschijnlijk nooit gewonnen. Volgens het Iraanse ministerie van Binnenlandse Zaken is ,,door bepaalde groepen met ijzeren discipline op een bepaalde kandidaat gestemd". De Garde, een van de grootste organisaties in Iran, heeft volgens diverse bronnen geholpen bij het ronselen van stemmen voor de burgemeester van Teheran.

Ahmadinejad is de ultieme kandidaat van het systeem. De groepen achter hem geloven bijna religieus in de macht van de Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei. Waar de hervormers steeds meer aan de positie van het leiderschap probeerden te tornen, valt van de trouwe vazal Ahmadinejad weinig tegenstand te verwachten.

Wellicht daarom was hij na de eerste verkiezingsronde, op 17 juni, de onverwachte tegenstander van de gedoodverfde winnaar ayatollah Rafsanjani. In de vroege ochtend na die verkiezingsdag ontstond een schimmig conflict tussen het ministerie van Binnenlandse Zaken en de conservatieve Raad van de Hoeders van de Grondwet.

HOOFDARTIKEL pagina 7

Aanhangers van de aantredende Iraanse president Mahmoud Ahmadinejad vieren diens verkiezingsoverwinning in Teheran. (Foto Reuters) Volgens deze door de leider aangewezen groep juristen en geestelijken was Ahmadinejad tweede geworden. Hervormers schreeuwden moord en brand over fraude; een zelfonderzoek door de Hoeders wees uit dat er geen fraude was gepleegd. Dus stonden de Iraniërs vrijdag voor een moeilijke keuze. Stemmen tussen twee kwaden kreeg een geheel nieuwe invulling met de als corrupt beschouwde ayatollah Rafsanjani en Ahmadinejad, die als militaristisch wordt gezien, tegenover elkaar. Veel hoger opgeleide, hervormingsgezinde stemmers bleven dan ook thuis. Voor de 28 miljoen Iraniërs die wel gingen stemmen, gaf 'rijk versus arm' en 'oud versus nieuw' de doorslag. Uiteindelijk stemden er 17 miljoen op Ahmadinejad, bijna drie keer zo veel als in de eerste ronde. De uitslag staat in geen enkele verhouding met de opiniepeilingen van voor de verkiezingen waarin de burgemeester niet meer dan negen procent van de stemmen kreeg. Voor de niet-stemmers rest de kater. ,,Ik weet dat ik op Hashemi had moeten stemmen, maar ik haat die man", zegt een journalist. ,,Maar dit is ook vreselijk." Ahmadinejads plannen voor de toekomst zijn onduidelijk. Gisteren liet hij weten door te gaan met het nucleaire programma. Hij benadrukte dat zijn kabinet niet extremistisch zal worden. ,,We krijgen een regering waarin alle Iraniërs zijn vertegenwoordigd, een kabinet van 70 miljoen mensen." In de twee jaar dat hij burgemeester was verbeterde hij de verkeerscirculatie in Teheran. Vrouwelijke deelraadburgemeesters werden echter uit hun functie gezet en culturele centra veranderd in religieuze ontmoetingsplekken met conservatieve managers. Het belangrijkste resultaat van de verkiezingen is de grote schoonmaak die binnen het islamitische systeem heeft plaatsgehad: het gehele ancien régime, behalve de Opperste Leider, is door de verkiezingen op een zijspoor gezet. De verliezer Rafsanjani en zijn managers, de hervormers en de vertegenwoordigers van de bazaar die hun geld op Rafsanjani hadden gezet - met het aantreden van Ahmadinejad is hun de macht uit handen genomen. De neoconservatieven kregen al de meerderheid in het parlement in 2004, nadat de Raad van de Hoeders vrijwel alle hervormers had uitgesloten van deelname. Met nu ook het presidentschap in hun handen is voor de neoconservatieven de weg vrij. De komende maanden zullen leren of realiteitszin of ideologie de overhand krijgt bij de nieuwe machthebbers.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 25-06-2005, Pagina 01, , Opening, Aantal woorden: 325

Iran kiest conservatieve president

Rafsanjani geeft verlies toe

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 25 JUNI.

De ultraconservatief Mahmoud Ahmadinejad heeft de presidentsverkiezingen in Iran gewonnen. Dit heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken vanmorgen vroeg bekendgemaakt.

Volgens de laatste voorlopige uitslagen behaalde de burgemeester van Teheran 61,8 procent van de stemmen. De pragmatische ayatollah Akbar Hashemi Rafsanjani heeft zijn nederlaag toegegeven.

De overwinning van Ahmadinejad heeft grote gevolgen voor de verhoudingen binnen het Iraanse regime. Alle macht is nu in handen van een kleine groep met sterke banden met de Iraanse Revolutionaire Garde. De traditionele machthebbers in Iran, behalve Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei, zijn op een zijspoor gezet.

In de kelder van het ministerie van Binnenlandse Zaken in Teheran, waar de uitslagen bekend werden gemaakt, gingen teleurgestelde Iraanse journalisten met elkaar op de foto: de laatste keer dat mannen en vrouwen dat samen kunnen doen, grapten ze. Tegenstanders van Ahmadinejad vrezen dat de hij de teugels flink gaat aantrekken.

De belangrijkste adviseur van Rafsanjani, Mohammad Atrianfar, kwam gisteravond naar het verkiezingscentrum. Hij beschuldigde een ,,netwerk van leden van de Revolutionare Garde" ervan zijn kandidaat zwart te hebben gemaakt. ,,We zullen een groep van nationale eenheid vormen", zei hij. Hij heeft hoop voor de toekomst van de Iraanse hervormingsbeweging. ,,Iedereen is nu tegen deze kleine groep nieuwe machthebbers."

Er valt nu een hardere opstelling te verwachten van de Iraanse overheid in verschillende kwesties. Ahmadinejad is geen voorstander van het onderhouden van relaties met de Verenigde Staten, de aartsvijand van het Iraanse regime. De fragiele discussie over Irans kernprogramma krijgt zeker een zware klap door de verkiezing van Ahmadinejad. Binnenlandse oppositie zal moeilijker worden aangezien Irans ultraconservatieven vinden dat ze het gelijk van God aan hun kant hebben.

Het succes van Ahmadinejad is deels te verklaren uit het feit dat hij een relatieve nieuwkomer is in de Iraanse politiek. Veel Iraniërs zien de hervormers als leugenaars omdat ze veel hebben beloofd maar weinig beloften zijn nagekomen.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 24-06-2005, Pagina 04, , Reportage, Aantal woorden: 682

Een stem voor een 'gewone' man

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 24 JUNI.

Iran kiest vandaag een nieuwe president als opvolger voor Mohammad Khatami. 'Ik mag die Rafsanjani niet, dus stem ik op die ander.'

Het stemlokaal in de meisjesschool aan het Ghiassyplein in Zuid-Teheran is half vol. Dames in zwarte chadors, allesverhullende omslagdoeken, vullen stembriefjes in voor de tweede ronde in de Iraanse presidentsverkiezingen. Dat gaat niet anoniem in stemhokjes of in een hoekje. Stemmen doe je in Iran met de hele familie en onder het toeziend oog van de autoriteiten.

In dit kantoor maakt Fatemeh Ansari de dienst uit. Ze is een strenge dame en daarom is het geen toeval dat ze de meisjesschool leidt. ,,Dit is de negende verkiezing waarbij onze school een stemlokaal is. En ik ben voor de negende keer toezichthoudster", vertelt ze. Ansari slaat haar chador strak om haar spitse gezicht en zegt: ,,Wij hebben vorige week geen gevallen van fraude gehad. Hier gaat alles goed." Hervormers hadden geklaagd over inmenging door de Revolutionaire Garde in de stembureaus.

Twee jonge vrouwen vullen giechelend hun roze stembriefje in. ,,Hoe heet die man ook al weer?" vraagt een van hen, gekleed in chador en met gestifte lippen. ,,A-h-m-a-d-i-n-e-j-a-d", spelt haar vriendin hardop. ,,Oh ja", antwoord het chadormeisje. Snel vult ze de naam in van de ultraconservatieve burgemeester van Teheran.

De bewoners van het Ghiassyplein stemmen allemaal op Mahmoud Ahmadinejad (49), die vorige week de grote verrassing was van de eerste ronde in de Iraanse presidentsverkiezingen. Ze stemmen niet op hem omdat ze een tweede islamitische revolutie willen. Ze stemmen op Ahmadinejad omdat hij 'nieuw' is. En omdat hij 'gewoon' is.

Nieuw en gewoon is zijn tegenstander niet. Ayatollah Akbar Hashemi Rafsanjani (70) is al twee keer president geweest en heeft in totaal 14 verschillende posities bekleed binnen de islamitische republiek. Men denkt dat hij geweldig rijk is en allerlei rekeningen in het buitenland heeft. De ayatollah zelf heeft verklaart dat hij minder geld heeft dan voor de islamitische revolutie van 1979. Niet iedereen gelooft hem. ,,Ik mag hem niet", zegt het meisje in de chador met de gestifte lippen. ,,Dus stem ik op die andere man."

De bewoners van het Ghiassyplein stemmen bijna allemaal op Ahmadinejad. ,,Hij gaat ons meer vrijheid brengen", zegt Mehdi Tarahani (20). ,,En hij gaat de kloof tussen de verschillende klassen verkleinen. Hij is net als wij."

Veel mensen hebben heel goed nagedacht over hun keuze. Mehdi, die niet met zijn achternaam in de krant wil, studeert scheikunde. ,,Als de olieprijs 8 dollar per vat is, merken we er niets van in Iran. Als de olieprijs 55 dollar per vat is merken we er ook niets van. Ahamdinejad heeft beloofd het oliegeld eerlijker te verdelen en de corruptie aan te pakken", zegt de student. Mehdi is niet blij met het Iraanse regime. Hij verwacht niet dat ultraconservatief Ahmadinejad de teugels van de vrijheid harder zal aantrekken. ,,Kom op, dat kan toch helemaal niet", zegt hij. ,,Naast een betere economie wil iedereen meer vrijheid."

In het religieuze centrum Hosseiniye Ershad aan de Shariatistraat in Noord-Teheran stemmen veel overheidsambtenaren. Volgens de wetten van de Iraanse logica zouden de meeste van hen op Hashemi Rafsanjani moeten stemmen. Van hem is immers de meeste stabiliteit te verwachten. Maar uit een snel mini-opinie onderzoek blijkt dat van de 25 stemmers slechts een kleine meerderheid voor de oude ayatollah kiest. ,,Hij is een held van de revolutie", zegt een man. Maar dat levert al direct geklaag op. ,,De huren zijn te hoog", zegt Ramazan Bodary (64). De gepensioneerde ambtenaar, die blind is, stemt voor Ahmadinejad. ,,Hij heeft beloofd speciale stoeptegels voor blinden te ontwerpen", zegt Bodary. ,,En de jeugd heeft geen werk, ze moeten een toekomst hebben."

Hoewel campagne voeren vandaag verboden is, sturen Rafsanjani's aanhangers toch nog politieke SMS'jes rond. De tekstberichten werden zo grof dat de Iraanse rechtelijke macht heeft aangekondigd iedereen aan te klagen die ze verstuurt. '24 juni: we stemmen allemaal op Ahmadinejad. Afzender, de verstandelijk gehandicapten', staat er te lezen. Morgen wordt bekend gemaakt of de SMS-actie heeft geholpen. Dan wordt de uitslag verwacht.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 23-06-2005, Pagina 05, , Portret, Aantal woorden: 941

Voor de wáre islam in Iran

Ultraconservatief Ahmadinejad hoopt morgen president te worden

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 23 JUNI.

Morgen staan de ultraconservatief Ahmadinejad en de pragmaticus Rafsanjani tegenover elkaar in de definitieve ronde van Iraanse presidentsverkiezingen. Het gaat om arm versus rijk.

De inrichting van het verkiezingsbureautje van de Iraanse presidentskandidaat Mahmoud Ahmadinejad is sober. Een tafel, een wasbak en posters van de kandidaat. Meer is er niet in het kantoortje in het arme Zuid-Teheran. De aanhangers van de ultraconservatieve burgemeester van Teheran willen het niet anders. Ze zijn 'dienaars van het volk', niet corrupt en geloven in islamitisch fundamentalisme. ,,Dit kantoor is een plek voor het gewone volk, daarom is het niet sjiek hier", verklaart medewerker Tohidi tevreden. De andere aanwezigen knikken. Hier heerst de arrogantie van de armoede.

In Noord-Teheran, in de gegoede wijken aan de voet van het Alborz-gebergte, hangen de posters van presidentskandidaat ayatollah Akbar Hashemi Rafsanjani. Hij bepleit vergaande economische openheid en meer persoonlijke vrijheid. Rafsanjani is een pragmaticus, die volgens sommigen zijn familie heeft verrijkt dankzij zijn hoge posities binnen het Iraanse regime. Om zijn campagne vorm te geven liet hij overal in de stad, mooie, rijke jongeren in dure auto's met zijn posters erop rondrijden. 'Stem op Hashemi en word rijk zoals wij', stralen ze uit. Hier heerst de arrogantie van de rijkdom.

In de eindronde van de Iraanse presidentsverkiezingen wordt morgen de strijd tussen 'sober en arm' en 'sjiek en rijk' uitgevochten. Niemand had verwacht dat Ahmadinejad naast Hashemi Rafsanjani in de tweede ronde terecht zou komen. Slechts 500.000 stemmen scheidden hem van de eerste plaats. Maar wie naar de opkomst van de beweging achter hem kijkt, had de goede positie van de ultraconservatief kunnen verwachten.

Geheel tegen de stroom van de Iraanse hervormingen in, is er een ultraconservatieve machtsovername gaande in Iran. Sinds 2003 winnen kandidaten van de ultraconservatieve Abadgaran (Betermakers) alle verkiezingen. Ze kwamen op uit het niets tijdens de gemeenteraadsverkiezingen in Teheran in 2003. Vervolgens wonnen ze een grote meerderheid in het parlement. Dat alle hervormers waren uitgesloten van deelname door de conservatieve Raad van de Hoeders van de grondwet', én de opkomst beide malen laag was, speelde daarbij een grote rol.

Met het winnen van de presidentsverkiezingen zouden de ultraconservatieven alle machtsorganen in handen hebben. ,,Dan verspillen we geen tijd meer aan grote meningsverschillen, maar is er ruimte voor vooruitgang in Iran", vindt Saeed Aboutaleb (36), parlementslid voor Abadgaran. Aboutaleb, vroeger documentairemaker over onderwerpen als aids in Iran, zat in 2003 vier maanden vast in Irak waar hij een documentaire maakte. De Amerikanen verdachten hem van spionage.

Aboutaleb is een innemende man die niet over islam praat maar over de verdeling van rijkdom. ,,Meer dan 80 procent van de rijkdom in dit land is in handen van drie procent van de bevolking", somt hij op. Rafsanjani geeft volgens hem leiding aan die drie procent. ,,Zijn model voor Iran is Rusland na de val van de Sovjet-Unie: een kleine groep rijken wordt rijker en de grote groep armen wordt armer", zegt Aboutaleb. ,,Maar als Ahmadinejad wint, gaan we proberen iedereen mee te laten delen in de rijkdommen van Iran."

Presidentskandidaat Ahmadinejad als moderne Robin Hood, zo presenteren de ultraconservatieven hun voorman graag aan het electoraat. Het lijkt te werken, gezien de winst, al hebben verscheidene hervormers geklaagd over stembusfraude door de Revolutionaire Garde en de vrijwillige moraalpolitie, de Baseej.

Maar in Ahmadinejads verkiezingshoofdkantoor voor Teheran laat de groep haar andere gezicht zien. Een bezoek van een buitenlandse journalist wordt hier gezien als een poging van een vreemde mogendheid om informatie te verzamelen. Jonge, bevlogen mannen, gekleed in zwart en met islamitische baarden, drukken iedereen op het hart om niet met verslaggevers te spreken. Sommige van de mannen dragen walkie-talkies, alleen weggelegd voor de veiligheidsdiensten. Een draagt zelfs handboeien aan zijn riem.

,,Wie zegt dat Ahmadinejad tegen vrouwenrechten is, liegt", zegt woordvoerder Gakki. ,,Hij heeft onlangs nog een park geopend dat alleen voor vrouwen open staat." Volgens Gakki is een deel van de revolutionairen van het eerste uur corrupt geworden. Abadgaran zal de islamitische revolutie van 1979 nieuw leven inblazen. ,,Wij willen de ware islam. Onze jongeren moeten zó geloven dat als er een westerse vrouw hier met een slechtzittende hoofddoek over straat loopt, zij niet worden gecorrumpeerd, maar dat ze juist die vrouw bekeren tot de islam."

Dit soort uitspraken doet velen in Iran sidderen van angst voor een komende 'tweede islamitische revolutie'. Volgens geruchten die in Teheran worden verspreid door Rafsanjani's kamp was Ahmadinejad het hoofd van een doodseskader dat eind jaren tachtig, begin jaren negentig oppositieleden in Europa heeft vermoord. Hij zou gezocht worden in Duitsland en Oostenrijk. Bewijzen zijn er echter niet. Overigens werd in het vonnis tegen de daders van de moorden op vier Iraanse Koerden in Berlijn in 1992 melding gemaakt van de verantwoordelijkheid van onder anderen de president van Iran. Dat was toen Rafsanjani.

Vrijwel alle hervormingsgezinde groepen steunen nu ayatollah Rafsanjani. Het is een keuze voor de minst slechte kandidaat; zijn cv is geen bloemlezing van democratie en vrijheid. Tijdens Rafsanjani's twee termijnen als president (1989-1997) had er een serie moorden op intellectuelen plaats. Van vrije meningsuiting was geen sprake onder zijn bewind. Een belangrijke adviseur van de presidentskandidaat verklaarde onlangs dat de ayatollah veel vrijheden wil toestaan. Maar Iran is volgens Rafsanjani nog niet klaar voor democratie.

Volgens parlementslid Saeed Aboutaleb is het niet de Abadgaran die bezig is met een machtsovername, maar Rafsanjani. ,,Hij wil alle macht hebben en duldt niemand naast zich", zegt Aboutaleb. ,,Onze tegenstanders proberen ons zwart te maken, maar dat zal niet lukken. De Iraanse armen willen vooruitgang en ze zullen stemmen op Ahmadinejad."

Een poster van de ultraconservatieve Iraanse presidentskandidaat Mahmoud Ahmadinejad in een kapperszaak in Teheran. (Foto AFP)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 18-06-2005, Pagina 04, , , Aantal woorden: 600

Het loopt niet storm in de Iraanse stembureaus

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 18 JUNI.

Zo'n 50 procent van de Iraniërs zou gisteren zijn gaan stemmen voor een nieuwe president. Verwacht werd dat een tweede stemronde noodzakelijk zou zijn.

De Iraanse staatstelevisie pakt uit op de dag van de presidentsverkiezingen. Omringd door een zee van bloemen zingt een besnorde zanger een loflied op de islamitische republiek. ,,Trots volk van de Iraanse grond! Vandaag laten jullie zien dat jullie sterk en onafhankelijk zijn", vertelt een presentator na de zangpartij. Tegelijk zien de kijkers beelden van rijen wachtenden voor stembureaus. Het is negen uur 's ochtends.

De staatstelevisie had gisteren op verkiezingsdag haar tenten opgeslagen op het Palestinaplein in Teheran. De rotonde is vernoemd naar het moslimbroedervolk waar het Iraanse regime zich zo mee verwant voelt. Maar vandaag gaat het niet over het lijden van de Palestijnen, normaal een geliefd onderwerp van de conservatieve staatstelevisie. Het gaat over de zeven presidentskandidaten, opkomstcijfers en de islamitische revolutie. De Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei, heeft gezegd dat iedereen moet gaan stemmen. Een 'moslimplicht' heeft de geestelijke het genoemd.

,,Dus ben ik direct gaan stemmen", zegt een vijftiger in een slecht zittend pak. Hij is voorzitter van een vakbond, zegt hij. Maar vakbonden zoals in het Westen, hebben ze niet in Iran. ,,Alle arbeiders gaan stemmen", zegt de man. Maar hij verwacht niet dat de opkomst veel hoger wordt dan 50 procent. ,,Sommige mensen blijven thuis, maar de arbeiders niet", zegt de man beslist.

Op het hoofdkantoor van hervormingsgezinde kandidaat Mustafa Moin worden de laatste campagnetrucs uitgehaald. Medewerkers van de hervormer hebben het gerucht verspreid dat de allerconservatiefste kandidaat, de huidige burgemeester van Teheran, dr. Ahmadinejad, aan het winnen is. ,,Iedereen moet snel gaan stemmen anders wordt hij president", laten de hervormers weten. Voor hen is het grootste probleem om hun ontgoochelde aanhang naar de stembussen te krijgen. Ze hopen dat met dit doemscenario mensen toch gaan stemmen.

Maar veel Teheraanse stemlokalen maken een verlaten indruk. Toen de huidige hervormingsgezinde president, Mohammad Khatami, in 2001 werd herkozen, krulden de rijen nog hele

woonblokken rond. Nu zijn er

lege stemlokalen en drukke stemlokalen maar het loopt nergens storm.

Desondanks gaan analisten in Iran ervan uit dat de opkomst zo rond de 50 procent zal liggen. Niemand weet precies wat er in de andere steden gebeurt. En de afgelopen weken is er een ware persoonlijkheidscultus losgebarsten rondom sommige kandidaten. De verkiezingen hebben steeds meer het karakter van een Big Brother finale gekregen. Iedereen is bezig met de verkiezingen, ook degenen die niet gaan stemmen. ,,Praten mensen in Europa ook zoveel over politiek?" vraagt een 22-jarige jongen na de zoveelste discussie.

Rafsanjani's verkiezingscampagne steunde in Teheran vooral op hippe jongeren die stickers met zijn naam uitdeelden. Middels een radicale karakterwisseling bepleit de Haai zoals zijn bijnaam luidt, nu vrijheid en plezier in plaats van islam en revolutie. In de ochtend is het echter nog rustig in de wijken waar de hippe jeugd zich ophoudt. Het Rafsanjani-kamp hoopt dat ze na de lunch alsnog komen stemmen, als ze hun donderdagavond (weekeinde)-feestroes hebben uitgeslapen.

Aangezien opinieonderzoeken in Iran volstrekt onbetrouwbaar zijn, is de uitslag onvoorspelbaar. Bij de verschillende stembureaus vallen vooral de namen van hervormer Moin en die van ex-president Rafsanjani.

De verwachting is dat de verkiezingen moeten worden beslist in een tweede ronde die volgens de grondwet, rekbaar in Iran, één week later moet plaatshebben. Een kandidaat heeft pas gewonnen als hij meer dan 50 procent van de stemmen heeft. De strijd zal dan gaan tussen nummer één en twee. De uitslag van de verkiezingen wordt vandaag verwacht.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 16-06-2005, Pagina 05, , Reportage, Aantal woorden: 911

Stemmen of niet, dat is de vraag in Iran

Hervormers prefereren boycot, maar hun kandidaat wil gekozen worden

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 16 JUNI.

Tegenstanders van het Iraanse regime hebben een dilemma. Stemmen en het systeem steunen of thuisblijven en met een conservatieve president opgescheept worden?

Duizenden opgewonden jongeren zitten op de stoffige banken van het stadion van de Universiteit van Teheran. Sommigen zwaaien met vlaggen, anderen vouwen hoedjes van verkiezingsposters. 'Mijn land, ik zal je herbouwen', klinkt het over het sportveld. Het is het strijdlied van de Iraanse hervormers. Vandaag doen ze een laatste poging om hun achterban morgen naar de stembussen te krijgen voor de presidentsverkiezingen. Dat is niet zo gemakkelijk.

Tegen de achtergrond van het machtige Alborzgebergte maakt het stadion zich op voor een serie toespraken van de kopstukken van de hervormingsbeweging. De vraag die op de hesjes van de ordedienst staat gedrukt, geeft het dilemma van de hervormers al aan. 'Is een stem mijn enige aandeel in democratie?', staat er te lezen.

Stemmen of een verkiezingsboycot, dat is de vraag in Iran. Iedereen die het niet eens is met het islamitische regime staat voor deze keuze. Stemmen op een hervormingsgezinde kandidaat maar daarmee het systeem legitimiteit geven, of niet stemmen en misschien de overwinning van een conservatief in de hand werken.

Van de meer dan 1.000 mannen en vrouwen die zich als kandidaat voor het presidentschap hadden aangemeld, liet de ongekozen Raad van Hoeders van de grondwet er maar zes toe. Mustafa Moin, de voorman van de hervormers en beschermeling van de huidige president Mohammad Khatami, zat daar niet eens bij.

Moin, die in 2003 als minister van Hoger Onderwijs aftrad uit protest tegen de gewelddadige onderdrukking van studentenbetogingen, voldeed volgens de Hoeders niet aan de islamitische eisen voor het presidentschap. De Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei, maakte echter de beslissing van de toetsingsraad ongedaan. Het Iraanse islamitische establishment wil een hoge opkomst en dat lukt niet zonder de hervormers. Want wie stemt brengt legitimiteit aan het regime.

In het stadion is die worsteling overal voelbaar. ,,Ik kan mezelf maar niet overtuigen om te gaan stemmen", zegt een jongen tegen een vriend. ,,Als de mensen hier deden wat ze denken, dan zouden ze vrijdag thuisblijven", antwoordt deze. ,,Maar ik wil natuurlijk ook geen conservatief als president", vervolgt hij.

Veel hervormers geloven niet meer dat het systeem van binnenuit kan worden veranderd. Hoewel de huidige president Khatami de fundamenten heeft gelegd voor verregaande sociale veranderingen, verwachtte het volk méér van zijn achtjarig presidentschap. Telkens weer liep Khatami tegen de grenzen van de Islamitische republiek aan. De macht van de Opperste Leider en het taboe op discussie daarover waren de belangrijkste.

De nieuwe generatie hervormers denkt dat alleen oppositie buiten het systeem, ongehoord in Iran, het leiderschap onder druk kan zetten. Volgens de gevangen dissident Akbar Ganji is een verkiezingsboycot de eerste manier om onvrede met het regime te tonen. ,,Een tiranniek systeem kan alleen worden verzwakt door er niet mee samen te werken", schrijft Ganji in zijn 'Republikeins Manifest' (waarvan een samenvatting zaterdag in deze krant stond).

In het stadion zingen de duizenden aanwezigen een lied voor Ganji. Hoewel iedereen hier vandaag wordt opgeroepen om toch te gaan stemmen, zijn sommige van de ideeën van de dissident al door de hervormers in praktijk gebracht. Twee weken geleden richtten ze het 'Democratisch Front' op, een nieuwe groep waarin ook twee verboden partijen zitting in hebben genomen. De verwachting is dat het front na de verkiezingen, als Moin verliest, de rol van een sociale organisatie op zich zal nemen. Het front kan dan buiten het regime om toch oppositie voeren, al is het niet duidelijk of dat zal worden toegelaten.

Maar Moin en de hervormers lijken de laatste dagen in de peilingen in de lift te zitten. Als er na morgen een tweede ronde komt - als de winnaar, naar op dit moment wordt aangenomen ex-president Hashemi Rafsanjani, onder de 50 procent blijft - zullen veel thuisblijvers wellicht toch op hem stemmen. Peilingen zijn echter volstrekt onbetrouwbaar in Iran, en het is zeer moeilijk om een voorspelling te doen over de verkiezingsuitslag.

Na een aantal saaie sprekers is het de beurt aan Fatima Haqiqatjou, een voormalig parlementslid. ..Als er één man is in Iran, dan is zij het", fluistert een jongen eerbiedig. Haqiqatjou gaat wél stemmen, maar het is tegen wil en dank. Het is de aanwezigheid van maar liefst vier kandidaten met sterke banden met de conservatieve Revolutionaire Garde, die haar hebben overgehaald toch deel te nemen.

,,Het geluid van de marcherende laarzen van het leger doet pijn aan mijn oren!", buldert de kleine Haqiqatjou door de luidsprekers. ,,We kunnen niet toestaan dat dit fascistische kankergezwel nog meer groeit." Haqiqatjou is boos dat alle vrouwelijke kandidaten zijn geschrapt, ze is kwaad dat de verkiezingen niet vrij zijn. ,,Maar vandaag is niet de dag om maximale eisen te stellen, aangezien totalitarisme het land aan het overnemen is." De toeschouwers barsten los in een daverend applaus.

Als Mustafa Moin het woord neemt, richt hij zijn pijlen op ayatollah Rafsanjani. Deze invloedrijke politicus heeft de laatste weken een radicale ommezwaai gemaakt. Hij maakt plotseling grapjes met jongeren op de tv en pinkt een traantje weg als een meisje hem vertelt dat ze teleurgesteld is in de revolutie. ,,Ik ben bang dat de macht zijn stem heeft veranderd, maar niet zijn gedachten", zegt Moin. Hij heeft maar één oplossing. ,,We moeten gaan stemmen, anders krijgen we straks een bullebak als president."

Aanhangsters van de hervormingsgezinde presidentskandidaat Mustafa Moin tijdens een verkiezingsbijeenkomst in het stadion van de Universiteit van Teheran. Ze houden posters vast van president Khatami (links) en hun kandidaat, Mustafa Moin. (Foto Newsha Tavakolian)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 14-06-2005, Pagina 04, , Reportage, Aantal woorden: 950

'Met Qalibaf komt alles goed in Iran!'

Op verkiezingscampagne met de Iraanse presidentskandidaat Mohammad Baqer Qalibaf

Door onze correspondent

Thomas Erdbrink

RUDSAR, 14 JUNI.

Alle Iraanse presidentskandidaten hebben van president Khatami geleerd dat ze dichtbij de kiezer moeten komen. Een dagje mee met ex-politiecommandant Qalibaf.

De Iraanse presidentskandidaat Mohammad Baqer Qalibaf (43) moet worden ontzet, zijn toespraak in het groene dorpje Rudsar is afgelopen. Een kluwen fans wringt zich in bochten om iets tegen de voormalige politiecommandant te zeggen, hem aan te raken, of om gewoon even in zijn buurt te zijn.

Met gierende motor stoomt de campagnebus richting Qalibaf, die bijna in de massa ten onder gaat. Het portret van de lachende Iraanse presidentkandidaat hangt strak gespannen over de bumper en grill. De menigte wijkt niet en met de brede glimlach voorop rijdt de bus een vrouw omver. Geschrokken krabbelt ze weer op, haar traditionele chador, omslagdoek, rechttrekkend. Snel wordt de kandidaat de bus in geduwd. ,,Bedankt Rudsar! Stem op Qalibaf!", roept een van de assistenten.

Drie dagen voor de spannendste Iraanse verkiezingen sinds de islamitische revolutie (1979) zijn zeven van de acht kandidaten op tournee. Alleen ayatollah Akbar Hashemi Rafsanjani blijft in Teheran. Hij heeft geen geld om te reizen, zegt hij. Met de campagnes op stoom lijken steeds meer mensen van plan te gaan stemmen. Rafsanjani leidt in de peilingen, en de hervormer Mustafa Moin en de conservatief Qalibaf vechten op dit moment in principe om de tweede plaats. Mocht Rafsanjani winnen maar niet boven de 50 procent van de stemmen komen, dan komt er een tweede ronde tussen de eerste twee kandidaten.

Dit weekeinde bezocht Qalibaf het gebied rond de Kaspische zee. Uit de succesvolle campagnes in 1997 en 2001 van de huidige hervormingsgezinde president Mohammad Khatami hebben alle kandidaten de les getrokken dat ze dichtbij de kiezers moeten komen. Met de bus op pad dus en stoppen in dorpjes en steden. Alle gebieden hebben hun eigen problemen. Hier rond Rudsar gaan de verkiezingen minder om persoonlijke vrijheden en globalisatie, zoals in de grote stad, maar meer over werk en theeblaadjes.

Vergezeld door brommertjes, auto's en meerennende voetgangers, rijdt de Qalibaf-campagnebus langs de groene heuvels met theeplantjes. De bewoners van Gilan, de provincie waarin Rudsar ligt, leven van de thee. Omdat de theeprijs in Iran kunstmatig hoog wordt gehouden, hebben de theeboeren veel last van theesmokkel. Links en rechts van de weg staan saluerende politieagenten. Qalibaf mag dan wel een paar weken geleden zijn werk als nationale politiecommandant hebben neergelegd, hij wordt nog steeds gezien als 'sardar', generaal.

Dat is ook het probleem met Qalibaf en de andere drie conservatieve kandidaten: ze zijn allemaal ex-leden van Irans machtige Revolutionaire Garde. Qalibaf schreef in 1999 met collega's nog een dreigbrief aan president Khatami. Als deze niet de toen opstandige studenten zou aanlijnen, dan zou de Garde actie ondernemen. Lees: een staatsgreep.

Zo ver is het niet gekomen, maar tijdens de parlementsverkiezingen van 2004 verruilden veel officieren de kazerne voor het pluche. Ze werden gekozen met een relatief klein aantal stemmen, van conservatieven, omdat alle hervormingsgezinde kandidaten door de Raad van Hoeders waren geschrapt. Nu er vier ex-commandanten klaar staan om president te worden (hoewel er sprake van zou zijn dat een aantal zich zou terugtrekken ten gunste van Qalibaf), vrezen veel Iraniërs dat de ultraconservatieve Garde bezig is met een soort vreedzame staatsgreep. Maar Qalibafs medewerkers ontkennen dat.

Want straks als Qalibaf president is, komt alles goed in Iran, zegt zijn campagneleider. ,,Hij heeft ervaring met het leiden van een grote organisatie: het leger", zegt Reza Pezeshki, een strijdmakker uit de Iran-Irak oorlog (1980-1988). Het is een grote vergissing om te denken dat zijn kandidaat nog steeds een militair is. ,,Hij denkt voor zichzelf en zal dit land zuiveren van de economische maffia", zegt Pezeshki.

In het plaatsje Langrud moet Qalibaf het bloed van zijn schoenen vegen. Lokale fans slachten blij een schaap midden in zijn pad naar het spreekgestoelte. ,,Mijn pijn is jullie pijn", zegt hij later tegen een kleine menigte van 200 man, merendeels werklozen.

,,Ik kom eens kijken wat hier gebeurt", verklaart de 20-jarige Behzad. Net als de andere jongeren om hem heen luistert hij met de handen in de zakken naar de toespraak. Hij heeft geen baan en weet nog niet of hij gaat stemmen. ,,Misschien stem ik wel op Qalibaf, hij lijkt me aardig." Om hem heen dansen kinderen met posters van de kandidaat. ,,Qalibaf, we houden van je", zingen ze. Het is een opwindende dag.

Qalibaf en de andere kandidaten mogen Khatami's campagnetactieken en leuzen hebben gekopieerd, ze missen zijn charisma dat destijds duizenden mensen naar zijn bussentoer bracht. Vandaag zijn er niet meer dan 200 toeschouwers per plaatsje voor Qalibaf. In totaal zijn er 44 miljoen kiesgerechtigden.

Naarmate de dag vordert loopt het programma in de soep. In het dorpje Astane wordt Qalibaf het huis van de lokale vrijdaggebedsleider ingelokt. Zonder lunch mag hij niet vertrekken, dus komt hij verder overal te laat. De campagnebus stopt dan ook zonder de kandidaat in een van de dorpen bij de provinciehoofdstad Rasht. Qalibaf is al vooruitgereisd. Teleurgestelde dorpelingen staren naar de journalisten in de bus; ze hebben al vanaf één uur 's middags op de ex-commandant gewacht.

,,Waarom moet hij dan ook lunchen bij de vrijdaggebedsleider?", moppert een van Qalibafs adviseurs. ,,Die man heeft helemaal geen goede naam in de regio. Nu verliezen we veel stemmen."

In een hal in Rasht spreekt Qalibaf 1.000 jongeren toe. ,,Met mij als president hebben jullie over vier jaar minder stress, meer werk en hogere theeprijzen", roept hij. Buiten staat de bus al klaar om naar het vliegveld te rijden. Per gecharterde jet gaat hij naar Zuid-Iran. Er zijn nog een heleboel dorpjes toe te spreken.

Een man zit voor een muurtje met verkiezingsposters van de Iraanse presidentskandidaat Mohammad Baqer Qalibaf in Lavasan, 20 kilometer ten noordoosten van Teheran. De presidentsverkiezingen hebben vrijdag plaats. (Foto AP)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 11-06-2005, Pagina 17, , , Aantal woorden: 423

Wie is Akbar Ganji en waar is hij gebleven?

THOMAS ERDBRINK

Waar is Akbar Ganji? De Iraanse dissident was net op verlof uit de beruchte Evin gevangenis in Teheran. Tijdens interviews had hij al aangekondigd niet vrijwillig terug te keren. Afgelopen dinsdag verliet hij het huis om vrienden te bezoeken, sindsdien is hij spoorloos.

Volgens zijn vrouw is hij weer opgepakt, maar de Iraanse openbare aanklager Saeed Mortazevi heeft dat niet bevestigd. Volgens sommigen is de schrijver van het Republikeins Manifest (2002) - een lijvig pamflet waarin de centrale stelling luidt dat de Islamitische Republiek niet via interne verbeteringen kan veranderen in een democratische rechtsorde - gevlucht naar het buitenland, anderen denken dat hij in Iran ondergedoken zit of ontvoerd is door de geheime dienst. Er zou nog een veel gruwelijker verklaring kunnen zijn, maar dat houdt niemand voor mogelijk.

Akbar Ganji is geen bange man. In 2000 schreef de politicus/onderzoeksjournalist een serie artikelen over de rol van de machtige ex-president Akbar Hashemi-Rafsanjani in de seriemoord op prominente intellectuelen en schrijvers. Tijdens de herfstmaanden van 1998 werden vijf Iraanse denkers op brute wijze vermoord door onbekenden. Volgens Ganji had Hashemi-Rafsanjani opdracht gegeven tot de moorden. Ganji's bevindingen hebben Hashemi-Rafsanjani's naam ernstig beschadigd. Het boek kwam uit terwijl hij probeerde een zetel in het Iraanse parlement te bemachtigen, maar de ex-president kreeg onvoldoende stemmen na alle slechte publiciteit.

De artikelen zijn herdrukt in Ganji's boek Kerkers van geesten. Nadat de dissident in datzelfde jaar een conferentie over Iraanse hervormingen in Berlijn bezocht werd hij opgepakt. Hoewel hij in eerste instantie tot tien jaar gevangenisstraf werd veroordeeld, werd de straf later omgezet in vijf jaar verbanning. De haviken binnen het Iraanse justitiële apparaat waren het daar niet mee eens. Op 16 juli 2001 werd Ganji tot zes jaar cel veroordeeld wegens ,,het verzamelen van vertrouwelijke informatie dat de nationale veiligheid in gevaar kan brengen" en ,,het verspreiden van propaganda tegen het islamitische systeem."

Vanuit de cel is Ganji altijd aanwezig geweest op de Iraanse publieke tribune. Het tweede deel van het Republikeins Manifest, waarvan een gedeelte in deze krant is afgedrukt, schreef hij recentelijk in de gevangenis. Zijn aanvallen op de positie van de Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei doorbreken een van de grootste taboes in Iran. Zijn oproep tot 'geweldloos verzet', is ongehoord. De verdwijning van Ganji komt op een moment dat zijn grote tegenstander Hashemi-Rafsanjani voor de derde keer president probeert te worden. Hij is de grootste kanshebber in de verkiezingen. Veel Iraniërs vinden het daarom ironisch dat Ganji juist nu zoek is.

Akbar Ganji (foto AP)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 09-06-2005, Pagina 01, , , Aantal woorden: 815

Een onislamitisch feest in Teheran

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 9 JUNI.

In Teheran barstte gisteren een ongekend uitbundig feest los wegens de voetbalzege op Bahrein. De gestage islamitische 'glasnost' is in een stroomversnelling geraakt.

Duizenden uitzinnige Iraniërs dansen op het Sarvplein in West-Teheran. Auto's toeteren hun accu's leeg, jongeren schieten vuurwerk af. Een meisje danst zonder hoofddoek, omringd door honderden mannen. Boven de menigte hangt een grote poster van Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei, die het onislamitische tafereel lachend beziet.

Er werd vannacht gefeest omdat Iran zich heeft geplaatst voor het wereldkampioenschap voetbal in 2006 in Duitsland. Feesten is verboden in Iran, laat staan in het openbaar. Gewoonlijk treedt de oproerpolitie dan ook met knuppel en traangas op als Iraniërs toch aan het feesten slaan. Maar gisteren was alles toegestaan, volgens sommigen om het politiek apathische volk te vermurwen straks een stem uit te brengen bij de presidentsverkiezingen.

,,Sinds de islamitische revolutie, 26 jaar geleden, mogen we niets. Religieuze moraalpolitie valt onze huizen binnen als we een verjaardag hebben. En nu kunnen we opeens ongestoord op straat dansen. Het is alsof de geestelijken een aan- en uitknop over onze levens hebben", zegt een omstander. Voor hem schudden jongens auto's met meisjes erin heen en weer. De politie doet niets.

Voor de wedstrijd tegen Bahrein was al aangekondigd dat er bij een overwinning een 'nationaal carnaval' zou plaatshebben. Maar niemand had verwacht dat de normaal sobere en zeer conservatieve Opperste Leider het volk zou feliciteren én dat er een groots vuurwerk boven de stad zou losbarsten. In heel Teheran werd door miljoenen gedanst, gezongen en gefeest.

De 'islamitische glasnost' die op zich al jaren aan de gang is, lijkt in een stroomversnelling te zijn geraakt. Al geruime tijd neemt de controle van de geestelijken op de privé-levens van de Iraniërs steeds meer af (hoewel nog steeds keihard wordt afgerekend met politieke dissidenten). Mede dankzij een gebrek aan vrijwilligers om de religieuze normen en waarden af te dwingen kunnen ongetrouwde jongens en meisjes samen in een auto rijden. Het aantal invallen bij feestjes binnenshuis is drastisch afgenomen, alcohol en drugs zijn ruimschoots verkrijgbaar. Seks voor het huwelijk wordt steeds meer getolereerd door regime en samenleving. Natuurlijk zijn er altijd sporadische aanhoudingen en zweepslagen die de angst erin houden, maar binnenshuis kan feitelijk alles in Iran.

Buitenshuis speelt men een slecht toneelspel. Minuscule hoofdoeken worden over het haar gedrapeerd, strakke jasjes tot boven de knie gaan aan als formele tegemoetkoming aan de islamitische kledingregels. Het is een schizofreen bestaan. Mannen en vrouwen zitten gescheiden in bussen, maar op elkaar gepropt in taxi's. Handen worden geschud in het winkelcentrum, maar niet op de universiteit. Een vriendin is een 'nichtje' voor nieuwsgierige politieagenten en een vriend een 'broer'. Wanneer wat kan, hangt volledig af van de situatie van de dag. Volgens onderzoeken is daarom meer dan 60 procent van de Iraanse jeugd depressief.

Wellicht uit vrees voor een historisch lage opkomst bij de presidentsverkiezingen van volgende week vrijdag, is het roer deze weken helemaal omgegaan. Buiten kan nu bijna alles. De afgelopen week waren er autoparades, concerten en rollerskatefestijnen, alle in naam van de verkiezingen.

Het feit dat conservatieve knokploegen zich zo goed als stilhouden, duidt erop dat, althans tot de verkiezingen, Opperste Leider Ali Khamenei een soort toestemming heeft gegeven. Die heeft immers de controle over dit soort groepen.

,,Ze bedriegen ons, zodat we allemaal toch gaan stemmen", waarschuwde een vrouw toen dinsdag een groep jongeren op een druk verkeersplein mocht skaten. ,,Volgende week mag er niks meer." Maar de vraag is of het regime, dat vreselijk in het nauw zit omdat het volk een geheel ander leven wil leiden dan de geestelijken proberen te dicteren, zich dat kan permitteren.

Niet dat er een brede politieke oppositiebeweging tegen het regime is. Integendeel. Individualisme en politieke apathie vieren hoogtij in Iran. Na de teleurstelling over het falen van de hervormingsbeweging waarop zoveel Iraniërs hun hoop hadden gevestigd, probeert een zeer groot deel van de bevolking het bestaan van het regime te negeren. De onvrede over de geestelijken is groter dan ooit, maar met politiek of revoluties houdt niemand zich bezig. Liever koopt men een nieuwe zonnebril of gaat op vakantie naar het Golfstaatje Dubai.

Door nu toe te staan dat er op straat wordt gedanst en tegelijk serieuze dissidenten op te pakken, probeert het regime de jeugd om te kopen en tegelijkertijd een serieus politiek alternatief te ontzeggen buiten het islamitische systeem. De acht door het regime goedgekeurde presidentskandidaten komen allemaal met plannen voor meer vrijheid, een betere economie en relaties met het buitenland, maar binnen het systeem.

De tijd zal leren of er een periode van 'islamitische glasnost' diepe wortels heeft binnen het regime of dat het een verkiezingstruc is. Maar wie er ook president wordt volgende week; beloftes die niet worden nagekomen, het wekken van valse hoop en het verbieden van serieuze oppositie kunnen rampzalig uitpakken.

Groot feest in Teheran omdat Iran zich heeft geplaatst voor het wereldkampioenschap voetbal. (Foto Newsha Tavakolian)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 07-06-2005, Pagina 05, , Column, Aantal woorden: 733

Driemaal nee is pas definitief nee in Iran

Iran

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 7 JUNI.

Nee, de Iraanse taxichauffeur wil geen geld. ,,U bent een gast in mijn land, dit kan ik niet aannemen", zegt de man zacht. Hij buigt licht en drukt zijn rechterhand op zijn borst. Oh nee, daar gaan we weer! De hele dag hebben we rondgereden, honderden kilometers door bergachtig gebied. En nu geeft de man een startschot voor een ritueel waarbij ik geld in zijn zakken moet proberen te stoppen terwijl hij afwerende gebaren zal maken. Natuurlijk moet er worden betaald, maar zonder omslachtige beleefdheden zal het niet lukken.

Als hij de koffers uit de achterbak haalt leg ik snel het Iraanse equivalent van 40 euro op zijn dashboard. Buiten druk ik hem ferm de hand en bedankt de man voor de fijne tocht. Even zie ik twijfel in zijn ogen. De buitenlander zal toch wel snappen dat het hier om taroof, sociale politesse, gaat?

Vlug blaas ik de aftocht. Op veilige afstand draai ik me even om en zie dat hij het geld heeft gevonden. Snel ren ik de luchthaven in, zodat hij me niet achterna kan komen. Dan moeten we namelijk alsnog duwen en trekken over de stapel bankbiljetten die hij zogenaamd niet wil.

Taroof is een ingewikkeld Iraans sociaal systeem waarbij op omslachtige wijze beleefdheden worden uitgewisseld. Niets is daarbij wat het lijkt. Vele buitenlanders zijn al gretig ingegaan op de beleefdheidsvraag: komt u toch wat eten bij ons thuis? Vervolgens moeten Iraanse moeders haastig de keuken induiken om een feestmaal te maken voor een gast die eigenlijk helemaal niet had moeten komen. Het was immers een beleefdheidsvraag die bedoeld was om het gesprek prettig te laten eindigen.

Bij weigering van een kopje thee wordt altijd drie keer gevraagd of de gast écht geen thee wil. De eerste weigeringen zijn immers altijd uit beleefdheid. Nee is dus nooit nee in Iran. Telefoongesprekken kunnen niet beginnen zonder uitgebreide vragen naar de gezondheid van kinderen, vrouwen, grootmoeders, tantes, ooms en de buren. Op uitnodigingen voor feestjes en afspraken zegt iedereen altijd ja. Weigeren is onbeleefd. Of men dan later wel op de verjaardag verschijnt, is een tweede. Iraniërs kennen duizenden uitdrukkingen maar 'recht door zee' en 'op de man af' zijn er volstrekt onbekende begrippen.

Als west en oost elkaar ontmoeten, kan dit vreselijke misverstanden opleveren. Toen mijn Iraanse vrouw voor het eerst naar Nederland kwam, bekende ze na drie dagen vreselijke honger te hebben. ,,Iedere keer als ik zeg dat ik geen honger heb, haalt je vader direct het bord weg. En dan lacht hij ook nog vriendelijk naar me!" Tijdens een bezoek van mijn familie in Iran kon ik nog net voorkomen dat de taxichauffeur écht zonder geld de aftocht moest blazen. ,,Hij zei tegen me dat ik een gast was", verklaarde de vrouw van mijn vader later. ,,Hij wilde geen geld."

Taroof kan ook obsessieve vormen aannemen. Afgelopen weekeinde bracht ik een werkbezoek aan Iraans Koerdistan. Natuurlijk kon ik niet in een hotel, vonden mijn gastheren. En nee, ik mocht niet voor de taxi betalen, dat deden zij. De lunch en avondeten waren heuse koningsmalen, hun vrouwen hadden dagen in de keuken gestaan. Maar toen ik onverwachts een dag eerder wilde vertrekken was de beer los. ,,Dat kan toch niet!", zei een van mijn gastheren oprecht. ,,We hebben voor vanavond allemaal gasten die u willen ontmoeten." Dus moest ik blijven. Vroeg naar bed? Vergeet het maar. ,,Om één uur komt Mohammed nog, waarom neemt u niet wat eten terwijl u op hem wacht?"

Toen ik een dag later echt moest vertrekken en de taxi had gebeld, was er weer teleurstelling. ,,Maar wij hadden u toch wel even naar het vliegveld (vier uur verderop) kunnen brengen?" Opgelucht stapte ik de taxi in, alleen maar om ook door de chauffeur te worden overstelpt met zoetigheden, thee en vriendelijkheid.

Op de luchthaven ging ik nog snel even naar het toilet. Bij de wasbakken stond de chauffeur weer. Even vreesde ik dat hij me was achterna gegaan om alsnog het geld voor de rit terug te geven. Maar in plaats daarvan sloop hij langs me heen en groette me met neergeslagen ogen. Hij schaamde zich. Volgens de wetten van taroof had hij een nederlaag geleden in onze sociale uitputtingsslag om het ritgeld. Haastig maakte hij zich uit de voeten. Het geld stak nog uit zijn broekzak.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 04-06-2005, Pagina 11, , Reportage, Aantal woorden: 347

'Schurkenstaten' sparen elkaar niet

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN 4 JUNI.

Voetbalkwalificaties gaan boven politiek, ook als het gaat om de 'As van het Kwaad'. Gisteravond stonden Iran en Noord-Korea voor de derde keer tegenover elkaar in Teheran. Een beladen wedstrijd omdat beide 'schurkenstaten' tijdens de Aziatische kwalificatieronde helemaal geen bondgenoten blijken te zijn.

Noord-Koreaanse vrouwen krijsen het uit als de zwaar verdedigende Noord-Koreanen over de middenlijn komen. De Iraanse toeschouwers weten niet wat ze overkomt. In Iran mogen namelijk geen vrouwen naar voetbalwedstrijden omdat ze wellicht opgewonden zouden kunnen raken van de blote mannenbenen, die ze wel op tv mogen zien. Tot verbazing van velen zit er ook een groepje van twintig Iraanse meisjes in het stadion. De tijden veranderen, ook in de As van het Kwaad.

De wedstrijd kent een grimmige voorgeschiedenis. Op wapengebied mogen beide landen dan een innige relatie hebben, op sportgebied zijn Iran en Noord-Korea water en vuur. Tijdens een wedstrijd in november 2003 gooiden Iraanse supporters vuurwerkbommen op het veld. In maart dit jaar in Pyongyang braken er grote rellen uit toen beide landen speelden. De Iraanse spelers werden uren belaagd in de spelersbus door honderden boze Noord-Koreanen. De FIFA had besloten dat er voor de wedstrijd in Teheran slechts 35.000 supporters in het stadion mochten.

Dus zit het stadion, waar normaal 120.000 mensen in passen, maar voor een derde vol. Met toeters en trommels gaan de toeschouwers de twintig Koreaanse supporters te lijf. Als ook nog de Noord-Koreaanse trainer naar de tribunes wordt gestuurd, omdat hij naar de scheidsrechter gilt, kan de avond niet meer stuk voor de Iraanse supporters. Niemand heeft oog voor de steeds vastlopende video van wijlen ayatollah Khomeini die vandaag precies zestien jaar geleden overleed.

Uiteindelijk wordt het 1-0 voor Iran, zodat het land de kans heeft om zich als een van de eersten te plaatsen voor het WK in 2006. Aanstaande woensdag is de beslissende wedstrijd tegen Bahrein. ,,Als we winnen krijgen we woensdag een voetbalrevolutie", voorspelde een Iraanse fan gisteren. De Noord-Koreanen maken geen kans meer. Ze vertrekken vandaag weer naar hun heilstaat.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 04-06-2005, Pagina 04, , Reportage, Aantal woorden: 965

Rafsanjani is voor jongeren een held

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 4 JUNI.

Veel verwesterde Iraanse jongeren steunen presidentskandidaat Rafsanjani. Gemengde feesten? ,,We moeten mensen hun privacy gunnen", zegt de 70-jarige ayatollah.

Normaal is er voor geestelijken geen plaats op de lange Ferestehstraat in het rijke Noord-Teheran. De meest 'verdorven' jongeren van de islamitische republiek Iran tarten hier dagelijks het regime door alles te doen wat verboden is. Meisjes met minuscule hoofddoekjes hangen uit autoramen om mobiele nummers aan jongens te geven. Luide housemuziek klinkt door dreunende speakers. Gelhaar en gelakte nagels zijn hier de norm. De kinderen van Feresteh zijn de meest verwesterde individualisten van heel Iran. Een 'goede' moslim is hier ver te zoeken, tot afschuw van veel conservatieve geestelijken.

Desondanks hebben deze twee werelden elkaar gevonden op de 'hormonenboulevard'. Sommige jongeren die door de straat cruisen verdraaien bijna hun nek als ze onder een grote poster met een lachende ayatollah (een hoge geestelijke rang) Akbar Hashemi Rafsanjani doorrijden. De presidentskandidaat, een van de acht die meedoen aan de verkiezingen van 17 juni, houdt zijn handen goedkeurend in de lucht geheven. Hij heeft de stem van de Iraanse jeugd nodig, en daarom heeft Rafsanjani een radicale politieke draai gemaakt.

De hippe jongens en meisjes met Dior- en Versace-zonnebrillen die onder de poster staan, lachen breed. Op hun borst en hoofddoeken hebben ze stickers met de tekst 'Hashemi 2005' geplakt. Ook hun dure auto's zitten vol met posters van 'Hashemi', zoals hij in de campagne heet, die al twee termijnen president was (1989-1997) en dat nu nog een keer wil worden ,,om Iran van de radicalen te redden".

Een paar avonden geleden reden honderden jongeren in een lange carnavalsoptocht door de stad, zwaaiend met Rafsanjani-posters. ,,Dat mag nu niet meer", zegt Hamid-Reza Tafte (30), organisator van dit lokale verkiezingskantoor. Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft alle parades in de stad verboden. Ze zijn onislamitisch en opruiend. ,,Maar ik kan de jongeren er natuurlijk niet van weerhouden", zegt Tafte met een dikke knipoog.

Tafte behoort tot een nieuwe elite in Iran. Rijk geworden in zaken, vaak dankzij contacten binnen het regime, willen Irans ondernemers nu hun bankrekeningen in politieke invloed zien uitgekeerd. Tafte is financieel adviseur en bemiddelt voor Iraniërs die buitenlandse rekeningen willen openen. Zijn Italiaanse pak en dikke horloge verraden dat hij seculier is. Hij steekt het niet onder stoelen of banken. ,,We willen gewoon veilig kunnen feesten achter de muren van onze eigen huizen, zonder de angst te hebben dat de religieuze politie binnenvalt", zegt Tafte. ,,Hashemi vindt de huidige islamitische wetten te strikt en onacceptabel. Dus stemmen we op hem. Daarnaast wil hij de economie liberaliseren, hij is goed voor zakenmensen."

Vorige week maakte Hashemi-Rafsanjani zijn verkiezingsprogramma bekend. Het gaat op veel fronten veel verder dan de hervormingsgezinde president Mohammad Khatami ooit heeft durven gaan. ,,Niemand moet denken dat we dezelfde ideeën als tijdens het begin van de revolutie erop na kunnen houden", zei Rafsanjani in een televisietoespraak. Geen taboe wordt vermeden. Relaties met aartsvijand de Verenigde Staten? ,,Het is mogelijk", zegt de presidentskandidaat. Gemengde feesten met jongens en meisjes? ,,We moeten mensen hun privacy gunnen", vindt Rafsanjani. Relaties met het buitenland? ,,We moeten internationaal gaan denken [..] de mensheid heeft een gezamenlijke toekomst", denkt de geestelijke die in Iran zowel gehaat als bewonderd wordt.

Want Hashemi-Rafsanjani is niet zomaar een tulband van de straat. Sinds de islamitische revolutie van 1979 is hij een van de gezichten van het regime. Volgens veel Iraniërs is hij net zo machtig als Opperste leider ayatollah Ali Khamenei. De verhalen over zelfverrijking door zijn familie (waarvan enkele bewezen zijn), politieke intriges en geheime deals met Amerika (Iran-contra affaire, 1984) hebben hem de bijnaam 'de Haai' opgeleverd. Volgens de vorige week tijdelijk wuit de gevangenis vrijgelaten journalist Akbar Ganji, gaf Rafsanjani in 1999 opdracht tot een serie politieke moorden die Iran op zijn grondvesten deed trillen.

Dat de 70-jarige geestelijke zich nu laat fotograferen met populaire Iraanse actrices en popsterren en dat hippe Iraanse meisjes zijn poster op hun auto plakken, is voor veel Iraniërs ongelofelijk. Vooral de conservatieven snappen er niets van.

,De afgelopen dagen hebben er een aantal vrouwen met Bad hejabs, slecht zittende hoofddoeken, door de dure wijken van Noord-Teheran gereden met posters van Rafsanjani. Sommige foto's hiervan zijn afgedrukt zonder te vermelden dat deze groep het imago van Rafsanjani wil besmeuren", schreef de ultraconservatieve krant Jomhuri-e Islami (Islamitische Republiek) eergisteren verontwaardigd.

Maar de aanhangers van Rafsanjani op de Ferestehstraat staan er wel degelijk in opdracht van de presidentskandidaat. ,,Ik ben behoorlijk dik met de familie", zegt Tafte. ,,Ze hebben me gevraagd hier het een en ander te organiseren." Veel van de jongeren om hem heen komen uit families die hun geld hebben verdiend na de revolutie en in samenwerking met het regime. ,,Mijn vader heeft vier bedrijven én is professor", zegt Arash (25). Om zijn hoofd draagt hij een sticker en op zijn rug nog vier. ,,Hashemi is mijn held", zegt hij.

Tafte vindt het niet raar dat sommige hippe Noord-Teheraanse jongeren nu vóór Rafsanjani zijn. ,,De hervormingen van Khatami zijn mislukt omdat hij niet genoeg macht had om ze af te dwingen", zegt hij. ,,Men weet dat het regime niet uit zichzelf zal vertrekken. Alleen Hashemi kan dit land veranderen, hij is wél machtig."

Buiten stoppen giechelende meisjes in een zwarte Peugeot 206 om te kijken wat er allemaal gaande is. Niet veel later hebben de Rafsanjani-aanhangers hun auto versierd met stickers. ,,Ik denk niet dat ik op hem ga stemmen, maar dit is wel lachen", vindt Sarv (23). ,,Natuurlijk hebben we liever dat alle geestelijken vertrekken, maar ik wil daar niet de straat voor op gaan", zegt Sarv stellig. ,,Als Hashemi het land wél kan veranderen vind ik het prima, maar ik weet niet of we hem kunnen geloven."

Hippe Iraanse meisjes met Dior-brillen voeren campagne voor 'Hashemi'. (Foto Newsha Tavakolian)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 26-05-2005, Pagina 05, , , Aantal woorden: 1040

Door de liefde in de hel van het verzetskamp

Ex-lid Mujahedeen Khalq geeft inkijk in Iraans gewapend verzet

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 26 MEI.

Human Rights Watch beschuldigt de gewapende Iraanse oppositiegroep Mujahedeen Khalq ervan dissidente leden te martelen. In Iran geeft een ex-lid een inkijkje in de beweging.

De roze kunstarm van Arash Sametipour (30) valt met een bonk op tafel. Het is niet makkelijk je armen over elkaar te slaan wanneer de linkerledemaat van plastic is. ,,Ik moet er nog steeds aan wennen", excuseert de Iraniër zich.

Vijf jaar geleden was Sametipour op een geheime missie in de Iraanse hoofdstad Teheran. Hij was door de gewapende Iraanse oppositiebeweging Mujahedeen Khalq (MKO) vanuit haar militaire kampen in Irak naar Teheran gestuurd om de plaatselijke politiecommandant te vermoorden. Hij faalde.

De Mujahedeen-Khalq (islamitische strijders van het volk) werd in 1965 gevormd als een marxistisch-islamitische organisatie. Ze vocht mee in imam Khomeiny's islamitische revolutie van 1979 tegen sjah, maar raakte korte tijd na de omwenteling uit de gratie. De organisatie lanceerde een geweldscampagne tegen het islamitische regime, en werd op haar beurt bloedig vervolgd door de autoriteiten. Duizenden leden vluchtten naar het buurland Irak en zetten vandaaruit de strijd voort.

Vrijdag publiceerde de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch een rapport waarin de Mujahedeen Khalq ervan wordt beschuldigd dissidente leden te martelen in zijn kampen in Irak. Het rapport 'No Exit: Human Rights Abuses inside the MKO Camps' (www.hrw.org), is gebaseerd op getuigenissen van ex-MKO-leden. Afgelopen weekeinde verklaarde Farah Karimi, Iraans-Nederlands kamerlid van GroenLinks, dat zij jarenlang lid is geweest van de organisatie die inmiddels op de officiële Amerikaanse en Europese lijsten van terroristische organisaties staat.

,,Mijn Masoul, mijn leider, vertelde me dat ik zelfmoord moest plegen, als ik zou worden gepakt tijdens mijn missie", vertelt Sametipour. Nadat hij een verkeerde commandant in zijn auto had beschoten, dreef de Iraanse politie hem in het nauw. ,,Mijn cyaankalipil werkte niet, dus trok ik de pin uit mijn handgranaat. Dat mislukte ook en ik verloor alleen mijn arm."

Het levensverhaal van Arash Sametipour geeft een inkijkje in de organisatie, die het marxisme heeft laten vallen en door sommige facties binnen de Amerikaanse regering nu als democratisch alternatief voor het Iraanse islamitische regime wordt gezien. Een paar duizend strijders zitten nog steeds in de MKO-kampen in Irak, sinds de omverwerping van het regime van Saddam Hussein ontwapend door en onder bewaking van het Amerikaanse leger. In Iran zelf zijn echter nauwelijks nog aanhangers van de groep te vinden.

In de beginjaren van de revolutie kon de MKO binnen enkele uren honderdduizenden aanhangers de straat op krijgen. Maar nadat de organisatie zich tijdens de Iraans-Iraakse oorlog (1980-1989) aan de zijde van de Iraakse leider Saddam Hussein hadden geschaard, is haar populariteit onder de bevolking snel verdampt. Toen Sametipour vijf jaar geleden voor zijn missie vanuit Irak bij de grensplaats Abadan Iran was ingesmokkeld, nam hij een taxi naar een nabijgelegen stad. ,,Ik vroeg de chauffeur over de Mujahedeen Khalq, de vrijheidsbeweging. Hij begon vreselijk te schelden en noemde ons 'verraders' en 'lafaards'. Ik was geschokt. Tijdens dagelijkse ideologische sessies in mijn kamp in Irak had de leiding me ingeprent dat het Iraanse volk zat te smachten naar de dag dat we de macht zouden overnemen."

Zoals veel Iraniërs verhuisde Sametipour in 1997 naar Amerika. Op de universiteit werd hij verliefd op een Iraanse wier ouders in de MKO-kampen in Irak leefden. ,,We gingen naar wat bijeenkomsten waar ik onder druk werd gezet om het Iraanse volk te bevrijden van het juk van de geestelijken. Dat wilde ik helemaal niet, maar ik wilde wel met Haydeh mee", legt Sametipour uit. ,,Toen Haydeh werd opgeroepen om zich bij de andere strijders in Irak te voegen, ben ik haar gevolgd. Het was de fout van mijn leven."

Het leven in de MKO-kampen in de Iraakse woestijn bleek een hel. Huwelijken zijn verboden binnen de MKO en absolute trouw is vereist aan het leiderspaar Massoud en Maryam Rajavi wier huwelijk in 1985 door de groep wordt beschouwd als het begin van een ,,permanente ideologische revolutie". ,,Dagelijks hadden we lange sessies waarin ik al mijn gedachten op papier moest zetten; over Iran, over mijn medeleden, over seks. Daarna gingen we erover discussiëren. Na een paar maanden had ik geen eigen wil meer over", vertelt Sametipour. Zijn liefde Haydeh zag hij nog maar één keer, want mannen en vrouwen worden strikt gescheiden gehouden binnen de MKO. ,,Tijdens een grote bijeenkomst probeerde ik naar haar te zwaaien maar ze reageerde niet. Ik denk dat ze nog steeds in Irak zit."

Hoe ver sommige leden van de MKO bereid zijn te gaan voor hun leiders werd duidelijk in de zomer van 2003. Maryam Rajavi - in 1993 bestempeld als 'gekozen president' van het toekomstige Iran' en naar Parijs verhuisd om Westerse politieke steun te werven - en nog 150 MKO-leden werden toen in de Franse hoofdstad gearresteerd op verdenking van terroristische activiteit. Daarop staken tien aanhangers in Londen en Parijs zich publiekelijk in brand; twee stierven. ,,Een van hen kende ik nog uit de VS, ze zat pas een paar jaar bij de groep", zegt Sametipour.

Na zijn mislukte moordmissie in Teheran werd Sametipour in Iran veroordeeld tot zes jaar cel. Het lijkt erop dat de Iraanse overheid gewone leden van de MKO licht straft om mensen aan te moedigen te deserteren. Vlak voor de dood van Khomeiny in 1989 werden er nog duizenden leden geëxecuteerd die in Iraanse gevangenissen zaten. Tegenwoordig keren de meeste MKO-leden probleemloos terug uit het buitenland. Sinds oktober vorig jaar tot en met maart zijn volgens Amerikaanse bronnen die in het rapport van Human Rights Watch worden geciteerd 273 ex-MKO-leden naar Iran teruggekeerd.

Sametipour is nu vrijwilliger bij de hulporganisatie Nejat (redding), die ex-leden van de MKO bijstaat. Volgens de MKO is Nejat een uitvinding van de Iraanse veiligheidsdiensten. Maar de oprechtheid van Sametipour en verschillende andere leden die individueel en vrijuit met deze krant spraken, doet anders vermoeden. ,,Ik zal eerlijk zeggen dat ik nog steeds geen liefhebber ben van het huidige Iraanse regime, maar ik werk hier zodat ik MKO-leden een ontsnapping uit de hel van de kampen in Irak kan bieden", zegt Sametipour. ,,Ik wil niet dat iemand dezelfde fouten maakt als ik heb begaan."

Ex-Mujahedeen strijder Arash Sametipour in Teheran. Sametipour verloor een arm tijdens een moordmissie voor de MKO in Teheran. (Foto Abbas Kowsari)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 11-05-2005, Pagina 4, , , Aantal woorden: 808

Rafsanjani wil Iran gaan redden

Ex-president van Iran stelt zich nog een keer verkiesbaar

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 11 MEI.

De Iraanse ex-president Rafanjani wil wéér president worden, heeft hij gisteren meegedeeld. En hij heeft een ingrijpend programma om Iran te redden, zegt zijn adviseur.

De beslissing hing al een tijd in de lucht, maar gisteravond maakte ayatollah Ali Akbar Hashemi Rafsanjani (70) bekend zich weer kandidaat te stellen voor het Iraanse presidentschap.

De 'sluwe vos', zoals de bijnaam van de ex-president luidt, heeft al twee termijnen het land geleid (1989-1997). Maar tijdens de parlementsverkiezingen van 2000 haalde hij de kiesdrempel niet omdat hij te weinig stemmen kreeg.

Desondanks steekt Rafsanjani alleen al qua persoonlijkheid met kop en schouders boven alle andere kandidaten uit die tot dusverre hebben gezegd te willen meedoen aan de verkiezingen op 17 juni. Dit keer heeft Rafsanjani een radicaal verkiezingsprogramma dat orde op zaken moet stellen in Iran. Bijna alle heilige huisjes gaan omver, aldus zijn belangrijke adviseur Mohammad Atrianfar.

Atrianfar gaf vorige maand in een vraaggesprek inzicht in de plannen van Rafsanjani voor Iran. Mochten ze worden uitgevoerd dan staan er belangrijke veranderingen aan te komen, maar in elk geval niet dan na een heftige strijd.

Rafsanjani steekt zijn nek uit om de islamitische republiek van de ondergang te behoeden, zo legde Atrianfar uit. ,,Hij zal een totale oorlog ontketenen tegen de radicalen die dit land in hun greep proberen te krijgen", zei Artianfar in zijn kantoor in het centrum van Teheran. Hij doelde op knokploegen die bijeenkomsten verstoren en aangestuurd worden van binnen het systeem, maar ook op de enorme politieke machtstoename van de conservatieve Revolutionaire Garde. ,,Wordt Rafsanjani niet gekozen dan zullen we een nieuw niveau van radicale politieke beslissingen bereiken, dat het systeem in Iran op het punt van ineenstorting zal brengen."

Zoals bijna iedereen binnen het Iraanse systeem heeft Atrianfar verschillende functies. Hij is directeur van Irans kwaliteitskrant Sharq, vice-directeur van de Iraanse monumentenorganisatie en lid van Rafsanjani's partij, Kargozaran, de Dienaars van de wederopbouw van Iran. Hij is een voorkomende man die al jaren op de hoogste niveaus actief is.

Volgens zijn adviseur is Rafsanjani van mening dat de radicalen zich in de burelen van Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei hebben gevestigd. ,,Ze misbruiken de naam van de Leider voor hun eigen voordeel. Rafsanjani zal de Leider gaan informeren over de handelingen en doelen van deze extreem radicale groepen. Hij zal ze middels de Leider het hoofd bieden."

,,Rafsanjani gelooft dat er meer macht naar de economische en politieke structuren van het land moet. Het is verkeerd als één persoon de macht in handen heeft. De radicale groepen rondom de Leider proberen alle macht naar de Leider toe te trekken. Rafsanjani denkt dat de Leider dat niet wil want dan zou zijn positie gelijk zijn aan die van een monarch." Discussiëren over de positie van de Leider is het laatste politieke taboe in Iran.

Mocht Irans Opperste leider het standpunt van Rafsanjani niet delen, dan is er ruimte voor discussie want Rafsanjani, die een van de machtigste mannen is in Iran, is de enige die op hetzelfde niveau met ayatollah Khamenei kan praten, zo stelde Atrianfar. ,,Het was Rafsanjani die de Leider ervan overtuigde dat er moest worden onderhandeld over Irans nucleaire dossier."

Als president zal Rafsanjani ook de huidige crisis rondom Irans nucleaire programma oplossen. ,,We zullen het recht op atoomtechnologie behouden, maar stoppen met de technische en praktische kant ervan", aldus Atrianfar, die de afgelopen maanden langs Europese hoofdsteden is gereisd om hierover met politici te spreken.

Analisten verwachten dat Rafsanjani met beloften over vergaande persoonlijke vrijheden zal komen. Atrianfar beaamde dit. ,,Religieuze controles van het persoonlijk leven zullen tot een minimum worden beperkt. Er moet meer vrijheid komen in relaties tussen mannen en vrouwen en satellietontvangers zullen door Rafsanjani worden gelegaliseerd", legde Atrianfar uit tijdens het twee uur durende interview dat op band is opgenomen. ,,Er zijn feitelijk geen verschillen met hoe Rafsanjani's standpunten in dit opzicht en Europese ideeën over familie en sociaal leven." Rafsanjani's dochter Faezeh richtte de eerste vrouwenkrant in Iran op en woont tegenwoordig in Londen.

De familie Rafsanjani wordt in Iran gezien als pragmatisch, machtig en zeer rijk. Onlangs ontkende Rafsanjani over veel geld te bezitten. Hij liet weten nu armer te zijn dan voor de islamitische revolutie van 1979.

Volgens Atrianfar is Rafsanjani van plan om de Iraanse economie radicaal te veranderen. ,,We gaan niet meer wachten tot de arme klassen zich omhoog werken. De Iraanse economie moet dagelijks rijker worden, dan zal dat de armen van dit land ook goed doen."

Rafsanjani heeft zijn plannen nog niet bekend gemaakt in Iran zelf. Eerst moet zijn kandidatuur worden goedgekeurd door de conservatieve Raad van de Hoeders van de Grondwet, die beslist wie voldoende kwaliteiten heeft om president te worden. Op 24 mei wordt de uitslag bekendgemaakt.

De geestelijke Ali Modaressi schrijft zich in als gegadigde voor het Iraanse presidentschap. Gisteren meldden zich 90 kandidaten. Ook ex-president Rafsanjani wil meedoen. (Foto AP)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 11-05-2005, Pagina 3, , Achtergrond, Aantal woorden: 690

Teheran heeft geen boodschap aan Kamerlid

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN 11 MEI.

De ondervraging van het Kamerlid Karimi kan de toch al wankele relatie tussen Nederland en Iran verder vertroebelen.

De intimidatie door Iraanse autoriteiten van het Kamerlid Farah Karimi (GroenLinks) kan niet los worden gezien van haar actieve bemoeienis met haar moederland. Bij haar vertrek vanaf het vliegveld in Teheran werd Karimi ondervraagd door de Pasdaran, de conservatieve Iraanse Revolutionaire Garde.

Karimi's agenda's, telefoons en aantekeningen werden tien minuten van haar afgenomen, zo bevestigen onafhankelijke bronnen die getuige waren. Het was Karimi's vijfde reis naar Iran sinds ze het land in 1982 ontvluchtte. In 2003 keerde ze voor het eerst terug met een reis van Kamerleden.

Haar herontdekking van Iran bracht Karimi tot de wens om het democratiseringsproces in Iran te ondersteunen. Samen met Hans van Baalen (VVD) diende Karimi in 2004 een wetsvoorstel in dat de oprichting van een satellietzender gericht op Iran mogelijk moet maken. De Tweede Kamer ging unaniem akkoord met het plan dat gevluchte Iraanse journalisten van werk en invloed moet voorzien. In de ogen van de Revolutionaire Garde, die het land steeds meer in haar greep krijgt, zijn Karimi's plannen staatsondermijnend.

Tijdens haar reizen naar Iran is de status van het Nederlandse Kamerlid onduidelijk. Aangezien ze op een Iraans paspoort het land binnenkomt, is Karimi voor de Iraanse wet, die de dubbele nationaliteit niet erkent, een Iraanse. Al haar handelingen in Iran vallen dus onder het Iraanse recht.

Haar Nederlandse Kamerlidmaatschap heeft haar waarschijnlijk wel voor ergere intimidatie behoed. Verscheidene Iraanse mensenrechtenactivisten en politici is het afgelopen jaar het paspoort op het vliegveld ontnomen. Uitreisverboden worden aan de lopende band afgegeven.

Het satellietplan is ook in Nederland controversieel. De Tweede Kamer heeft beloofd vijftien miljoen euro in de zender te investeren. Ter vergelijking: de Verenigde Staten, aartsvijand van het Iraanse regime, geeft jaarlijks elf miljoen euro uit aan hun Iraanse oppositiezender Voice of America. Mochten er geen andere EU-landen meedoen aan het project, dan committeert Nederland zich voor drie jaar aan het plan dat in totaal 43 miljoen euro zal gaan kosten. Tot nu toe wil geen enkel Europees land deelnemen.

Onder onofficiële leiding van Karimi heeft een aantal uit Iran naar Europa gevluchte, bekende journalisten de Iran Gooya Media Group opgericht. De groep wil een kantoor openen in de Iraanse hoofdstad Teheran om zo het regime duidelijk te maken dat ze niet uit is op een nieuwe revolutie. Al maanden zijn de gevluchte journalisten bezig met het schrijven van een bedrijfsplan voor de zender, wat hun oppositieactiviteiten op een laag pitje zet.

Het staat nog open wie de zender mag gaan bemannen en wat het karakter wordt van het kanaal: oppositioneel of een soort volksdans-tv. Minister van Buitenlandse Zaken Bot zit met de zaak in zijn maag. Deze week stuurde Bot een voortgangsbrief naar Karimi en Van Baalen. Hij is van mening dat het voorstel van de Iran Gooya Media Group niet haalbaar is. Hij wijst op de recente sluiting van het Iraanse kantoor van de Arabische nieuwszender Al Jazira in Teheran.

Immiddels zijn er ook andere Iraanse kapers op de kust met alternatieve ideeën over de Nederlandse Iranzender. Bot wil - nu de relatie tussen Iran en de EU onder hoogspanning staat wegens de onderhandelingen over het nucleaire programma van Iran - die ook de tijd geven met een plan te komen.

Karimi voerde op het tijdstip van het antwoord van Bot gesprekken in Iran over de zender met leden van de Iraanse overheid, hervormers en journalisten. Op het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken kreeg Karimi te horen dat men niet blij was met haar plannen voor de Nederlandse satellietzender. Teheran heeft geen boodschap aan Karimi's idee dat de zender vooral een spreekbuis moet worden voor Irans hervormers. Die groep is effectief vernietigd door de Iraanse conservatieven en heeft vrijwel geen macht meer.

Terug in Nederland sprak Karimi schande van de behandeling door de leden van de Garde. Karimi, die een boek laat schrijven over haar leven, heeft al aangekondigd weer naar Iran te vertrekken als ze dat wil. Eind mei is er een presentatie van 'Gooya TV' in Amsterdam.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 07-05-2005, Pagina 2, , , Aantal woorden: 403

Justitie hoort slachtoffers gifgas Iran

In zaak tegen Frans van A.

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN 7 MEI.

Een team van het openbaar ministerie heeft de afgelopen tien dagen in Iran tientallen slachtoffers van gifgasaanvallen gesproken in de voorbereiding van de rechtszaak tegen de vermeende Nederlandse gifgas-handelaar Frans van A.

De gesprekken van medewerkers van het landelijk parket, onder leiding van officier van justitie Fred Teeven, moeten het fundament gaan vormen in de rechtszaak tegen Van A. De 62-jarige Van A. wordt verdacht van het leveren van grondstoffen voor gifgas aan de Iraakse ex-president Saddam Hussein. De Iraakse gifgasaanvallen in Iran vonden plaats tijdens de Iran-Irak oorlog (1980-1988). Van A. werd op zes december vorige jaar opgepakt in een woning in Amsterdam.

Teeven en zijn team werden in het Iraans-Koerdische grensdorpje Sardasht door meer dan tweeduizend mensen begroet. Sardasht werd op 28 juni 1987 bestookt met mosterdgas. Er vielen direct tientallen doden en meer dan honderd burgers stierven later aan de gevolgen van de aanval.

Van A. wordt ervan verdacht thiodiglycol te hebben geleverd, het hoofdbestanddelen voor mosterdgas. Omdat export van deze en andere chemicaliën pas in 1985 werd verboden in Nederland, concentreert het openbaar ministerie (OM) zich op gifgas-aanvallen na die datum. Er wordt met burger- en militaire slachtoffers gepraat omdat het OM in beide gevallen uitgaat van een oorlogsmisdaad.

Dr. Shahriar Khateri, voorzitter van het comité voor steun aan slachtoffers van chemische wapens in Iran, hoopt dat als Van A. wordt veroordeeld, de gifaanvallen op Iran worden toegevoegd aan de aanklacht tegen Saddam Hussein. Op dit moment wordt de voormalige Iraakse leider beschuldigd van een gifgas-aanval op het Iraaks-Koeridsche dorpje Helabja, maar niet op de aanvallen tegen Iraanse burgers en soldaten.

Ondanks het feit dat er geen rechtshulp verdrag tussen Iran en Nederland bestaat, zijn Teeven en zijn team uitgenodigd door de Iraanse overheid. Het is de eerste keer dat een Europees land een van zijn eigen landgenoten aangeklaagd wegens de verkoop van gifgas-ingredienten. De verdediging van Van A. heeft geklaagd dat ze niet over gelijke middelen beschikken om hun cliënt te verdedigen. Er komt daarom waarschijnlijk nog een reis waarbij de verdediging ook mee kan.

In Iran zijn ongeveer 6000 slachtoffers gevallen door de Iraakse gasaanvallen tijdens de oorlog. Meer dan 100.000 mensen hebben nog steeds ernstige gezondheidsproblemen, zoals afwijkingen aan het zenuwstel, huidproblemen en zware oogklachten. Vrijwel wekelijks overlijden er nog mensen na een lang en pijnlijk ziekbed.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 06-05-2005, Pagina 4, , , Aantal woorden: 892

Mannelijke pop houdt vrouwelijke pop vast

Conservatieven in Iran dicteren de artistieke vrijheden voor de kunstenaar

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 6 MEI.

Vooruitstrevende kunstenaars hebben het moeilijk in Iran. Maar niet iedereen laat zich ontmoedigen door conservatieve tegenwind. 'Ze kunnen niet alles terugdraaien'

Tot een jaar geleden was Ali-Reza Sami-Azar Iran's onofficiële ambassadeur voor de kunsten. De directeur van Teheran's museum voor hedendaagse kunst haalde de meest spectaculaire en gewaagde buitenlandse tentoonstellingen naar de Iraanse hoofdstad. De Britse beeldhouwer Damien Hirst trok bijvoorbeeld duizenden bezoekers in Teheran met zijn controversiële kunstwerken.

Sami-Azar stuurde ook jonge Iraanse kunstenaars naar Europa. Hun tentoonstellingen in Berlijn en Parijs toonden het moderne Iran. De werken van een jonge fotografe zorgden voor opschudding in Iran, nadat ze in Frankrijk beelden van gehoofddoekte vrouwen met strijkijzers en bezems als gezicht had tentoongesteld. Sami-Azar schuwde de controverse niet.

Vandaag zit de ambitieuze museumdirecteur werkeloos in zijn kantoor. Het budget van het museum is radicaal gekort. Zijn gezag wordt niet meer erkend door hoge functionarissen binnen het ministerie van Cultuur en Islamitische Leiding. Het ministerie zelf, dat acht jaar lang een bolwerk van de hervormers was, is doelwit van een parlementair onderzoek door conservatieve volksvertegenwoordigers. Koppen moeten rollen, zoveel is duidelijk. ,,Tegen mij loopt een justitieel onderzoek, ik kan de gevangenis ingaan", zegt Sami-Azar vanachter een glas thee. Hij, zoals veel anderen in de Iraanse kunstwereld, wordt beschuldigd van het promoten van niet-islamitische waarden en het verkeerd 'beïnvloeden' van jonge kunstenaars.

Hoe heeft het Iraanse culturele klimaat zo snel kunnen veranderen? De reden hiervoor is de machtverschuiving die aan het plaatsvinden is in Iran. De hervormers, die in een periode van acht jaar lang geweldige verkiezingsoverwinningen behaalden, werden vorige jaar uitgesloten van deelneming aan de parlementsverkiezingen door de machtige conservatieve Raad van de Hoeders van de Grondwet. Het gevolg was dat een groep van ultraconservatieven de verkiezingen 'won'. Hierdoor is de delicate balans tussen hervormers en conservatieven voor het eerst in de jonge geschiedenis van de islamitische republiek Iran uit het lood geslagen. Niemand weet waar dat toe kan leiden, maar de voortekenen zijn niet goed voor de hervormers.

Al snel begon er van alles te veranderen op cultureel gebied in Iran. De managers van culturele jeugdcentra werden vervangen en de programma's weer in lijn gebracht met wat volgens de conservatieven 'islamitische normen en waarden' zijn. Voor lokale 'islamitische' popconcerten werden geen vergunningen meer gegeven. Ambassades die culturele evenementen voor Iraniërs organiseerden, werd te verstaan gegeven dat er voortaan beter volksdansen of instrumentale muziek op het programma kan staan.

Desondanks maakt de Iraanse kunstwereld zich op voor mogelijk nog zwaardere restricties. Op 17 juni wordt er een nieuwe president en regering gekozen in Iran. Het ziet ernaar uit dat de overwinnaar in het gunstigste geval een pragmatische conservatief zal zijn. Er doet slechts één serieuze hervormingsgezinde kandidaat mee en die loopt de kans geweigerd te worden door de Raad van de Hoeders van de Grondwet.

,,Cultuur is het belangrijkste strijdperk voor veranderingen in Iran", zegt museumdirecteur Sami-Azar. ,,Als een conservatieve kandidaat de verkiezingen wint, dan worden alle culturele managers vervangen door hun eigen mensen", voorspelt hij.

Om de eer aanzichzelf te houden, zegde hij vorige maand zijn baan op, wat leidde tot protesten van de Iraanse kunstenaars zodat hij voorlopig aanblijft. ,,Maar ik verwacht niet lang meer leiding te geven aan het museum van hedendaagse kunst. Ik ben namelijk niet van plan hypocriet te worden en alleen 'revolutionaire' kunst ten toon te gaan stellen."

Toch hoeft de politieke verschuiving niet het einde van de bloeiende Iraanse kunstscene in te luiden. In de donkere regiekamer van een marionettentheater stopt Behrouz Gharibpour zijn pijp met Deense tabak. De Iraans-Koerdische Gharibpour is een veteraan in de Iraanse kunstwereld. Op dit moment regisseert hij een marionettenopera over een Iraans volksverhaal. De vrouwelijke poppen zingen, dansen en worden door de mannelijke poppen vastgehouden. Kortom, ze doen alles wat acteurs van vlees en bloed niet mogen doen in een Iraans theater. ,,Je kan erom lachen, maar drie jaar geleden was deze poppenopera daarom niet mogelijk geweest in Iran", zegt hij.

In het dagelijks leven geeft Gharibpour leiding aan het Teheraanse 'Huis van de artiesten', een onmoetingsplek voor jonge kunstenaars. Conservatieven sommeerden hem naar het buitenland te vertrekken, zijn baan op te geven en het centrum te sluiten. Maar Gharibpour wijkt niet. ,,Als je de hele tijd aan de gevangenis denkt, heb je geen prettig leven", zegt hij.

Op tafel ligt zijn sleutelbos met een hanger in de vorm van 'De Denker' van Rodin. ,,Ik weet niet of ik morgen nog leiding mag geven aan het Huis van de artiesten. Ik weet wel dat de tijd niet kan worden teruggedraaid. Er is een bloeiperiode geweest van Iraanse kunst en die heeft iedereen beïnvloed. Grenzen zijn voor altijd verlegd."

Volgens Gharibpour is er sinds de islamitische revolutie van 1979 druk op kunstenaars om te voldoen aan revolutionaire en islamitische waarden. ,,In Iran gaat de discussie over wat westers is en wat islamitisch is", zegt hij. Dat idee is aan verandering onderhevig. In de beginjaren na de revolutie was schaken verboden en waren de behoudende krachten tegen muziek. ,,Nu mogen we schaken en zijn ze alleen nog maar tegen niet-islamitische muziek", zegt Gharibpour. ,,Conservatieven willen misschien wel alles terugdraaien, maar ze kunnen het niet, daar hebben ze de macht niet voor. We moeten geduld hebben in Iran."

Het Museum voor hedendaagse kunst in Teheran (Foto Newsha Tavakolian)

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 28-04-2005, Pagina 5, , , Aantal woorden: 762

Onder een dikke gele deken van smog

Iran

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 28 APRIL.

Een nieuwe dag in miljoenenstad Teheran. Zoals bijna iedere werkdag word ik rond half zeven wakker. Niet uit arbeidsvreugde, maar wegens de scherpe lucht van uitlaatgassen. Mijn neus prikkelt, mijn ogen doen pijn. Buiten is de zon net op, al schemert deze slechts vertroebeld door de dikke laag smog die al boven de Iraanse hoofdstad hangt. Het raam is dicht, maar toch zijn de dampen in de slaapkamer doorgedrongen.

Het hoge Alborzgebergte waarvan de flanken de hoofdstad omhelzen, voorkomt dat de uitlaatgassen vervliegen. Hierdoor vormen ze een dagelijkse gele deken die boven de stad zweeft. Teheran staat al tien jaar in de top drie van de lijst van meest vervuilde steden ter wereld. En het wordt alleen maar erger.

Sinds de islamitische revolutie (1979) is Teheran gegroeid van 4 miljoen naar 12 miljoen mensen. Overdag zijn er gemiddeld 16 miljoen in de stad aanwezig. Omdat de welvaart in Iran geleidelijk toeneemt, kopen mensen ook steeds vaker auto's. Op dit moment rijden er ongeveer drie miljoen door de straten van Teheran.

Jammer genoeg zijn dit geen moderne auto's voorzien van katalysatoren en zuinige motoren. De volksauto Paykan (pijl) die hier al sinds de jaren zestig wordt gemaakt, rijdt ongeveer 1 op 6. Benzine is per definitie gelood. Ook de nieuwere automodellen, zoals de lokaal gebouwde Peugeot 405, zijn vreselijk onzuinig en even vervuilend.

De verkeerschaos die dagelijks ontstaat door de miljoenen auto's is hels. Maar de luchtvervuiling die hierdoor wordt veroorzaakt is zo mogelijk nog erger. Schoolkinderen met mondkapjes op worden van huis naar school gereden in antieke Fiat minibusjes die zwarte wolken uitbraken.

Tussen het verkeer door razen motorfietsen die ook een lang rookspoor achter zich laten. Oude Mercedes vrachtwagens, met de uitlaat ter hoogte van de raampjes van de andere bestuurders, trakteren onoplettende inzittenden van personenauto's op een warme roetföhn.

Al deze viezigheid is niet zonder gevolgen. In januari van dit jaar werden scholen in Teheran gesloten en werd kinderen, zieken en ouden van dagen gevraagd thuis te blijven. De hele week was het al windstil geweest en de 'vervuilingsindex' was gestegen naar 168. Ter vergelijking dezelfde dag in Bangkok, ook een zwaarvervuilde stad, was de index 57. Volgens een in 2003 verschenen onderzoek, ademen inwoners van Teheran jaarlijks 7,1 tot 9,3 kilo aan stof in. Daar zitten ongeveer 200 verschillende kankerverwekkende stoffen tussen. Het gehalte aan lood in de lucht is enorm.

De vervuiling houdt iedereen in haar greep. De zevenjarige dochter van mijn Iraanse schoonzus slikt agressieve Amerikaanse hoestdrankjes omdat ze altijd keelpijn heeft. Opa en oma komen soms helemaal niet meer buiten wegens de verontreiniging. Een nicht met gezondheidsklachten verhuisde met haar hele familie naar het groene noorden van Iran, rond de Kaspische zee.

Iraniërs klagen vaak en graag over hun leiders en hun beleid. De vervuiling is klacht nummer een in de hoofdstad. Een oplossing voor dit probleem zou veel krediet opleveren voor de geestelijken die het land leiden.

Maar de Iraanse overheid gebruikt de nu binnenstromende oliedollars niet om de vervuiling tegen te gaan, maar juist om benzine te subsidiëren. Een liter benzine aan de pomp kost 7 cent in Iran, goedkoper dan een fles water in de supermarkt. Helaas moet Iraanse olie in het buitenland worden geraffineerd tegen internationale kosten, dus kost het de overheid ongeveer 2 miljard euro per jaar om alle prut-autotjes op de Iraanse snelwegen goedkoop hun gassen uit te laten braken.

In schonere auto's wordt bijna niet geïnvesteerd. De lokale auto-industrie wordt volledig beschermd door de staat. Berichten dat de Iraanse autofabrieken jaarlijks 800.000 nieuwe auto's produceren, vervullen de harten van het Iraanse leiderschap met grote trots. Wie buitenlandse (en schone) auto's wil importeren moet 140 procent belasting over de nieuwprijs betalen. Concurrentie is er niet, dus waarom zouden de Iraanse auto-ontwerpers investeren in schonere auto's?

Onlangs maakte het Iraanse parlement bekend het klimaatverdrag van Kyoto te willen ondertekenen. Dat was lachen: datzelfde parlement stemde voor voortzetting van de benzinesubsidies en tegen de import van buitenlandse auto's.

De Iraanse politici willen namelijk geen volkopstand om hoge prijzen of werkloosheid als gevolg van betere buitenlandse producten, en de Iraniërs willen gewoon lekker blijven tanken.

Omdat ik niet veel verwacht van de Iraanse Kyotobelofte, zorg ik sinds een paar dagen dat het huis vol staat met bloemen om de lucht enigszins te zuiveren. Maar veel helpt het allemaal niet. En dan te bedenken dat het winderige voorjaar nog het schoonste seizoen is in Teheran. Misschien dat ik deze zomer maar weer eens naar Bagdad ga, veel gezonder.

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 14-04-2005, Pagina 5, , , Aantal woorden: 958

Kandidaten in Iran moeten cool doen

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 14 APRIL.

Op 17 juni worden in Iran presidentsverkiezingen gehouden. Er hebben zich al verscheidene kandidaten aangemeld. Zij spreken vooruitstrevende taal om de zwevende kiezers, de meerderheid van de kiesgerechtigden, te paaien.

Met een brede glimlach staat de ex-politiecommandant van Iran achter het spreekgestoelte. Op 17 juni zijn de presidentsverkiezingen in de islamitische republiek en Mohammad Baqer Qalibaf is een van de kandidaten die zich tot dusverre hebben aangemeld. Hij heeft zijn baan opgezegd en zijn groene uniform verruild voor een cool suède jasje.

Tijdens de persconferentie waarop Qalibaf eerder deze week zijn kandidatuur bekendmaakte, doet hij er alles aan om hip en modern over te komen. ,,Ik ben een pragmaticus, geen conservatief", verzekert hij tegenover een zaal vol journalisten. ,,Er zijn problemen tussen de regerende klasse en het volk. Ik kon dat vroeger niet zeggen wegens mijn functie, maar nu zeg ik het toch."

En nee, natuurlijk zal hij de Iraanse samenleving niet militariseren mocht hij president worden. De paramilitaire eenheden die tijdens de parlementsverkiezingen van februari 2004 op belangrijke punten in de stad stonden, waren daar niet om het volk te intimideren. ,,Die eenheden regelden slechts het verkeer in de stad."

Na de persconferentie zijn er dampende schalen met kabab, bedoeld om de harten van de Iraanse pers te veroveren. Binnenkort zal hij foto's van zichzelf rondsturen, zo meldt zijn campagneteam, gemaakt door een speciaal uit Duitsland gekomen fotograaf van het modeblad Vogue.

Niemand vraagt de ex-commandant naar de dreigbrief die hij in 1999 met 23 generaals van de conservatieve Revolutionaire Garde aan de hervormingsgezinde president Mohammad Khatami schreef. Na het studentenoproer in juli van dat jaar dreigden de opstellers van de brief met een staatsgreep. ,,Hoe lang moeten we nog revolutionair geduld hebben terwijl het systeem wordt vernietigd?" schreven de commandanten onder wie de nu hippe Qalibaf.

De vooruitstrevende uitspraken die hij nu tijdens de persconferentie doet zouden hem in 1999 zijn baan hebben gekost. Het kan zijn dat Qalibaf diep in zijn hart nog wel een radicale revolutionair is, maar als hij stemmen wil winnen kan hij dat beter verbergen. Want de hervormingen van de na twee termijnen vertrekkende president Khatami mogen volgens sommigen zijn mislukt, Khatami heeft Iran wel gemoderniseerd.

Dus kan geen enkele kandidaat er meer van uitgaan dat hij wordt gekozen, simpelweg omdat hij de steun van het islamitische establishment heeft. Wie geen aandacht aan vrouwenrechten en de problemen van de jeugd besteedt, zal geen stemmen krijgen van de meerderheid van het volk die door deze twee groepen wordt gevormd. In de aanloop naar de verkiezingen verschijnen de conservatiefste kandidaten met vrouwen op de televisie, hebben ze bijeenkomsten met jongeren en spreken ze zich uit voor ,,ontwikkeling". Daarnaast kleden ze zich niet langer als arme bezitslozen, het voetvolk van de islamitische revolutie van 1979 dat op slippers en in lelijke shirts de sjah hielp verdrijven.

Dit jaar is er ook al een vrouwelijke kandidaat. Althans het onafhankelijke, maar conservatieve parlementslid Rafat Bayat hoopt dat de Raad van de Hoeders van de Grondwet haar kandidatuur zal goedkeuren. Net als tijdens de parlementsverkiezingen van 2004 maakt deze raad uit wie er genoeg islamitische kwaliteiten heeft om aan de verkiezingen te mogen deelnemen. Destijds bleek dat vrijwel alle hervormingsgezinde kandidaten niet over de juiste kwaliteiten beschikten. Zij mochten dus niet meedoen aan de verkiezingen.

Tot dusverre stelden de Hoeders zich op het standpunt dat vrouwen geen president kunnen worden. Maar: ,,Ik heb te horen gekregen dat ik een kans maak om mee te doen", zegt Bayat in haar kamer in het parlement. Het gaat de Hoeders om de kwaliteiten en niet om de sekse, vertelt ze. ,,Er staat nergens in de grondwet dat een vrouw geen president kan worden. Een presidentskandidaat moet 'reja' zijn, wat in het Farsi 'persoon' betekent en in het Arabisch 'man'. Dat laatste is hier de officiële uitleg geworden, maar daar ben ik het niet mee eens."

De ideeën van Bayat, die gekleed gaat in de traditionele zwarte chador, de allesverhullende omslagdoek, zijn ongeveer dezelfde als die van de hervormers van acht jaar geleden. Ze wil gelijke rechten voor vrouwen en een basisinkomen voor huisvrouwen en ze vindt dat iedere vrouw een eigen interpretatie aan haar hoofddoek mag geven. ,,Maar dat op overspel door vrouwen de doodstraf staat, dat is nu eenmaal onze wet", legt ze uit. ,,Al zijn er wel verzachtende omstandigheden, maar laten we het over iets anders hebben."

Van de stemgerechtigden kiest 20 procent hoe dan ook voor de conservatieven. De overige kiezers zweven, en lijken dit jaar nog minder animo te hebben om naar de stembus te gaan dan vorig jaar bij de parlementsverkiezingen, toen de oficiële opkomst 50 procent bedroeg. De afstand tussen regime en volk lijkt groter dan ooit.

In dit klimaat maakt ook de 'oude vos' van de Iraanse politiek zich klaar om zich in de strijd te mengen. Hojatoleslam Ali Akbar Hashemi Rafsanjani, die al president was van 1989 tot 1997, heeft kenbaar gemaakt niet tevreden te zijn over het niveau van de huidige kandidaten. ,,Het land wordt bedreigd door de Amerikanen en binnenlands zijn er radicale krachten aan het werk die Iran in de verkeerde richting sturen", zegt Rafsanjani's adviseur Mohammad Atrianfar. ,,Er is nu een sterke leider nodig anders gaat alles verloren waarvoor we in 1979 [de islamitische revolutie] hebben gevochten."

Tijdens de parlementsverkiezingen in 1997 haalde de pragmatische Rafsanjani niet eens de kiesdrempel in het district Teheran. Veel Iraniërs denken dat ex-president zijn zakken heeft gevuld met geld van het volk, iets wat Rafsanjani overigens altijd heeft ontkend. Adviseur Atrianfar maakt zich echter geen zorgen. ,,Rafsanjani's plannen zijn erg radicaal", zegt hij. ,,Hij zal de hervormingen van Khatami ver overschaduwen. Maar eerst moet hij zich kandidaat stellen."

Restriction: Nee

NRC Handelsblad van 04-04-2005, Pagina 7, Wereldnieuws, , Aantal woorden: 805

God zij gedankt! De Iraniërs kunnen weer aan het werk!

Iran

Door onze correspondent Thomas Erdbrink

TEHERAN, 4 APRIL.

Eindelijk, de vakantie is voorbij! Iraanse zieken kunnen weer naar de dokter. Telefoonrekeningen mogen weer worden betaald. En tot moeders tevredenheid moeten alle kinderen weer naar school. Twee weken lang zat heel Iran op slot wegens de viering van het Iraanse nieuwjaar, Nowruz, wat letterlijk 'nieuwe dag' betekent. De Iraanse kranten klagen steen en been over de stortvloed van vrije dagen.

Nowruz, dat in de derde week van maart begint, valt samen met de eerste dag van de lente. Volgens gewoontes die stammen uit pre-islamitische tijden maakt men in de weken voor de viering het huis grondig schoon. Op een prominente plaats in de woning wordt een tafel klaargezet met zeven voorwerpen waarvan de eerste letter in het Farsi met een 'S' begint. Een appel, wat azijn, knoflook, een gouden munt, zaden, een ei en een kom met een goudvis, die na de viering in de wc verdwijnt.

Het Iraanse nieuwe jaar begint niet om klokslag twaalf, maar wanneer de zon een bepaalde stand heeft bereikt. Net als in het westen laat de staatstelevisie van Iran dan massa's mensen zien die zich hebben verzameld op een centraal plein om het nieuwe jaar in te luiden, al wordt er hier vroom gebeden door de menigte en is er geen vuurwerk. Daarna verschijnt de Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei, op televisie die iedereen een prettig nieuwjaar wenst.

De jaarlijkse volksverhuizing is dan meestal al flink op stoom. Want met het nieuwe jaar moet er worden gereisd. De wegen die uit miljoenenstad Teheran leiden zitten dagenlang muurvast met de gammele Iraanse volksautootjes die bijna door hun assen zakken van al de etenswaar die naar de vakantieadressen wordt meegesleept.

Het land ligt dan volledig stil. Voor de achterblijvers rest alleen de staatstelevisie die dit jaar ,,meer films en series dan ooit!" heeft klaargelegd om de tijd te doden. Dit jaar waren alle drie de afleveringen van The Lord of the Rings te zien evenals de film Troje en werden op een namiddag alle vooroordelen over Nederland bevestigd met de vechtfilm Jackie Chan in Rotterdam, waarbij de Hongkongse filmster op klompen allerlei schurken in elkaar tremt met behulp van voetballen en tulpenbollen. Filmrechten betaalt Iran niet aan het verdorven westen, dus het is lekker goedkoop voor de staatstelevisie. Wel moeten alle zoen- en naaktscènes vakkundig uit de films worden verwijderd.

Traditioneel toont de staatstelevisie ook series van eigen bodem, speciaal gemaakt voor de vakantieperiode. Natuurlijk is er ook een politieke serie dit jaar, ditmaal over drie vrachtwagenchauffeurs die in buurland Irak een vrachtje moeten afleveren. Het trio wordt iedere aflevering weer honds behandeld door gemene Amerikanen die alleen van een afstand worden gefilmd omdat ze door Iraanse acteurs worden gespeeld. Gisteravond werd het drietal afgevoerd naar de beruchte Abu-Ghraibgevangenis. Voor vanavond, een van de laatste afleveringen, verwachten we eerst vernederende martelingen en daarna een heldhaftige martelaarsdood van de oudste vrachtwagenchauffeur.

Als de vakantie de tiende dag heeft bereikt is voor velen de maat wel vol. Omdat alles dicht is, komen veel mensen in geldproblemen. De banken zijn immers gesloten en pinnen kan bijna niet in Iran. Kwaaltjes blijven onbehandeld omdat de huisartsen ook met vakantie zijn. De economie ligt volledig plat.

Maar de Iraniërs moeten nog even door. De afsluiter komt op de dertiende dag van het Nowruz-festijn. Ook in Iran brengt dit nummer ongeluk, dus brengen veel gezinnen deze dag, sizdah bedar, buiten door. In de hoofdstad betekent dat de huisvaders hun volksauto's nog eenmaal vol met eten moeten stouwen om vervolgens in een van de weinige parken in de stad een leeg plekje te vinden. Niemand stoort zich aan het feit dat er soms duizenden gezinnen op enkele honderden vierkante meters gras zitten, want drukte staat in Iran juist voor gezelligheid.

Dus hannest moeder met haar hoofddoek die steeds afvalt, probeert vader een barbecue aan te krijgen en rennen de kinderen gillend in de rondte omdat ze in Iran geen nintendo's hebben en mobiele telefoonlijnen onbetaalbaar zijn.

Als de avond valt rijdt iedereen naar huis, ditmaal om zich op te maken voor de nieuwe werkweek. ,,God zij dank is het weer voorbij", verzuchtte een Iraanse huisvader gisteren.

Maar niet voor lang. Want er zijn ook nog de islamitische feest- en herdenkdagen. In de islamitische republiek worden de verjaardagen van alle twaalf shi'itische imams gevierd, en op de dagen dat ze stierven heeft iedereen ook vrij. Over sommige data bestaan meningsverschillen, dus om zeker te zijn worden beide opties gevierd. In totaal zijn er iets van 50 vrije dagen in Iran.

Gisteren zijn alle Iraniërs weer met veel frisse arbeidsvreugde aan het werk gegaan. Maar die vreugde is van heel korte duur. Zaterdag (een werkdag in Iran) moet iedereen weer thuis blijven. Dan wordt de sterfdag van imam Reza herdacht.